Hadis ilmine giriş

Hadis nedir ve nasıl korundu

Hadis, Peygamber Efendimiz'in ﷺ söylediği, yaptığı veya sessiz kalarak onayladığı şeylerin rivayetidir. Burada hadislerin nasıl aktarılıp yazıya geçirildiğini, âlimlerin sahihliklerini nasıl değerlendirdiğini ve en bilinen hadis kitaplarını kısaca anlatıyoruz.

Hadis nedir

Arapça hadis kelimesi söz veya haber demektir. Dinî anlamda hadis, Peygamber Efendimiz'in ﷺ sözlerinin, fiillerinin, takrirlerinin (sessiz onaylarının) ve vasıflarının rivayetidir. Sünnet, bu rivayetlerden öğrendiğimiz Peygamber ﷺ yoludur; bu yüzden iki kelime çoğu zaman aynı anlamda kullanılır.

Hadis, Kur'an'la birlikte İslam öğretisinin temel kaynağıdır. Kur'an, Peygamber'in ﷺ insanlara indirileni açıklamak için gönderildiğini bildirir (Nahl 16:44) ve ona itaati emreder (Nisâ 4:59 ve 4:80; Haşr 59:7). Hadisler Kur'an'ı açıklar ve nasıl yaşanacağını gösterir: namazın nasıl kılınacağını, orucun nasıl tutulacağını, zekâtın nasıl verileceğini ve haccın nasıl yapılacağını.

Kudsî hadis

Peygamber'in ﷺ Yüce Allah'tan naklettiği, fakat Kur'an'dan olmayan sözlerdir. Mânâ Yüce Allah'a, lafız ise Peygamber'e ﷺ aittir.

Eser

Sahâbe ve tâbiûnun söz ve fiillerinin rivayetidir. Peygamber'in ﷺ hadisi değildir, ama hadisi ve Kur'an'ı doğru anlamaya yardım eder.

Sünnet

Hadislerden öğrendiğimiz şekliyle Peygamber'in ﷺ yolu ve uygulaması. Fıkıhta sünnet, farz olmayıp tavsiye edilen şey anlamına da gelir.

İsnad ve metin: her hadisin iki bölümü

Her hadisin iki bölümü vardır. İsnad (sened), râviler zinciridir: kim kimden duydu, Peygamber'e ﷺ kadar. Metin ise sözün kendisi, söylenen veya yapılan şeydir. Âlimler ikisini de incelemiştir: zincir kesintisiz ve güvenilir mi, metin kesin olarak bilinenlerle uyuşuyor mu.

Örnek: Buhârî'nin kitabındaki ilk hadis

isnad — râviler zinciri

metin — hadisin sözü

“Ameller ancak niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır…”Buhârî, 1; Müslim, 1907

Hadisler nasıl korundu ve toplandı

Hadisler bir anda toplanmadı. Nesilden nesile ezberle ve yazıyla aktarıldı ve Hicret'ten sonraki ilk üç asırda sistemli olarak derlendi.

  1. Peygamber ﷺ dönemi

    Sahâbe, Peygamber'in ﷺ söz ve fiillerini ezberler ve birbirine aktarır. Bazıları yazar da; Ebû Hüreyre (r.a.), Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın (r.a.) hadisleri yazdığını bildirir (Buhârî, 113). Onun derlemesi es-Sahîfetü's-Sâdıka olarak bilinir.

  2. Sahâbe ve tâbiûn

    Peygamber'in ﷺ vefatından sonra sahâbe hadisleri bütün İslam dünyasına taşır. Tâbiûn, bir hadisi onu ezberleyenden duymak için şehirden şehre yolculuk eder. O zamandan beri her zaman isnad sorulur.

  3. h. 100 civarı

    Halife Ömer b. Abdülazîz (v. 101), âlimlerin vefatıyla ilmin kaybolmasından korktuğu için Ebû Bekir b. Hazm'a Peygamber'in ﷺ hadislerini araştırıp yazmasını emreder (Buhârî bunu İlim Kitabı'nda zikreder). Bu işte özellikle İbn Şihâb ez-Zührî (v. 124) öne çıkar.

  4. Hicrî 2. asır

    Bablara göre düzenlenmiş ilk eserler ortaya çıkar. Bu dönemden günümüze ulaşan en bilinen eser İmam Mâlik'in (v. 179) Muvatta'ıdır.

  5. Hicrî 3. asır

    Hadis kitaplarının altın çağı: İmam Ahmed'in Müsned'i, Buhârî ve Müslim'in Sahîh'leri, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Sünen'leri. Her müellif rivayetleri sıkı şartlara göre seçer.

Râviler ilmi

İsnadın kontrol edilebilmesi için râviler hakkında ayrı bir ilim doğdu (ilmü'r-ricâl, cerh ve ta'dîl). Her râvi için ne zaman yaşadığı, kimlerden ders aldığı, ne kadar güvenilir olduğu ve ne kadar sağlam ezberlediği kaydedilir. Böylece on binlerce isim içeren büyük biyografi sözlükleri meydana geldi.

Sıhhat dereceleri

İsnad ve metnin ne kadar güvenilir olduğuna göre hadisler birkaç dereceye ayrılır. Bu sitedeki her hadisin yanında derecesi yazılıdır.

Sahih sağlam

Beş şartı taşıyan hadis: isnad kesintisizdir, her râvi adildir (dininde güvenilir), her biri ezberinde veya yazısında sağlamdır (zabt), daha güvenilir râvilerin rivayetine aykırı değildir (şâz değildir) ve gizli bir kusuru (illet) yoktur. Delil olarak kabul edilir.

Hasen güzel

Aynı şartları taşır, fakat râvilerden birinin zabtı biraz daha zayıftır. Hasen hadis de delil olarak kabul edilir.

Zayıf zayıf

Şartlardan biri eksiktir; örneğin isnad kesiktir veya bir râvi zayıftır. Hükümlerde delil olarak alınmaz; amellerin faziletine teşvikte zikredilmesi konusunda âlimlerin farklı görüşleri ve şartları vardır.

Mevzû uydurma

Peygamber'e ﷺ isnat edilen yalandır. Uydurma olduğunu bildirmek dışında rivayet edilmesi caiz değildir. Peygamber ﷺ şöyle uyarmıştır: “Kim bilerek bana yalan isnat ederse, Cehennemdeki yerine hazırlansın.” (Buhârî, 110; Müslim, 3)

Mütevâtir ve âhâd

Mütevâtir

Her nesilde, yalan üzerinde birleşmeleri imkânsız olacak kadar çok kişinin rivayet ettiği hadis. Kesin bilgi ifade eder.

Âhâd

Bu sayıya ulaşmayan her hadis. Hadislerin çoğu bu türdendir; sahih olduğunda kabul edilir ve onunla amel edilir.

En bilinen hadis kitapları

Kütüb-i Sitte (altı kitap) hadis literatürünün temeli kabul edilir. Bunların yanında İmam Mâlik'in Muvatta'ı ve İmam Ahmed'in Müsned'i öne çıkar.

Sahîh-i Buhârî

صحيح البخاري

Muhammed b. İsmâil el-Buhârî · v. h. 256

Kur'an'dan sonra en sahih kitap kabul edilir. Buhârî ona yalnızca çok sıkı şartlarını taşıyan hadisleri almıştır.

Bu kitaptan hadisler (1.150)

Sahîh-i Müslim

صحيح مسلم

Müslim b. Haccâc · v. h. 261

Sıhhatte ikinci sıradadır. Düzenli tertibiyle tanınır: bir hadisin bütün rivayetleri bir arada bulunur.

Bu kitaptan hadisler (1.370)

Sünen-i Ebû Dâvûd

سنن أبي داود

Ebû Dâvûd es-Sicistânî · v. h. 275

Temizlik ve namazdan ticarete kadar hükümlerle (ahkâm) ilgili hadislerin derlemesi. Ebû Dâvûd bazı rivayetlerin zayıflığına da işaret eder.

Bu kitaptan hadisler (301)

Sünen-i Tirmizî

سنن الترمذي

Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî · v. h. 279

el-Câmi' olarak da bilinir. Tirmizî hadislerin çoğunun derecesini ve fakihlerin görüşlerini verir; bu yüzden öğrenim için özellikle faydalıdır.

Bu kitaptan hadisler (287)

Sünen-i Nesâî

سنن النسائي

Ahmed b. Şuayb en-Nesâî · v. h. 303

Râvileri seçmedeki titizliğiyle tanınır. Bazı âlimler onu sıhhatte iki Sahîh'in hemen arkasına koyar.

Bu kitaptan hadisler (145)

Sünen-i İbn Mâce

سنن ابن ماجه

Muhammed b. Yezîd İbn Mâce · v. h. 273

Çoğunlukla altı kitabın altıncısı sayılır (bazı âlimler bu yere Muvatta'ı koyar). Diğer kitaplarda olmayan, aralarında zayıfların da bulunduğu hadisler içerir.

Bu kitaptan hadisler (194)

Muvatta

الموطأ

Mâlik b. Enes · v. h. 179

Günümüze ulaşan en eski derlemelerden biridir, Medine'de yazılmıştır. Hadislerin yanında sahâbe rivayetlerini ve Medine halkının uygulamasını da içerir.

Bu kitaptan hadisler (12)

Müsned

المسند

Ahmed b. Hanbel · v. h. 241

En büyük derlemelerden biri; tekrarlarla birlikte yaklaşık 28.000 rivayet. Hadisler onları rivayet eden sahâbîlere göre sıralanmıştır.

Bu kitaptan hadisler (337)

Bir hadisi hem Buhârî hem Müslim rivayet etmişse buna müttefekun aleyh denir. Bu, sıhhatin en yüksek derecesidir.

Bu sitedeki hadisler

Hadisleri Tercüme Edilmiş Nebevî Hadisler Ansiklopedisi'nden (HadeethEnc.com) sunuyoruz. Ansiklopedi sahih ve hasen hadisleri seçer ve her birine tercüme, açıklama, faydalar, derece ve kaynak ekler; hepsi âlimler ve mütercimler tarafından gözden geçirilir. Metinleri değiştirmeden aktarıyoruz.

Hadislere konularına göre göz at

Sıkça sorulan sorular

Hadis ile sünnet arasındaki fark nedir?

Hadis, Peygamber'in ﷺ söylediği, yaptığı veya onayladığı şeyin rivayetidir. Sünnet ise bu rivayetlerden öğrendiğimiz Peygamber ﷺ yoludur. Günlük dilde iki kelime çoğu zaman aynı anlamda kullanılır.

Sahih hadis ne demektir?

Sahih hadis; isnadı kesintisiz olan, bütün râvileri adil ve zabıt sahibi olan, daha güvenilir râvilerin rivayetine aykırı olmayan ve gizli kusuru bulunmayan hadistir.

Zayıf hadisle amel edilebilir mi?

Zayıf hadis hükümlerde delil olarak alınmaz. Amellerin faziletine teşvikte zikredilmesi konusunda âlimlerin farklı görüşleri vardır ve şartlar koyarlar; örneğin zayıflığın şiddetli olmaması ve Peygamber'in ﷺ onu kesin olarak söylediğinin iddia edilmemesi.

En sahih hadis kitabı hangisidir?

Âlimlerin çoğuna göre Sahîh-i Buhârî, hemen ardından Sahîh-i Müslim. İkisinin birlikte rivayet ettiği hadis (müttefekun aleyh) en yüksek derecededir.

Kudsî hadis nedir?

Kudsî hadis, Peygamber'in ﷺ Yüce Allah'tan naklettiği, fakat Kur'an'dan olmayan sözlerdir. Namazda Kur'an gibi okunmaz; sıhhati diğer hadisler gibi değerlendirilir.

Hadisler ne zaman yazıya geçirildi?

Bazı sahâbîler hadisleri Peygamber'in ﷺ hayatında yazıyordu. Resmî derleme, Halife Ömer b. Abdülazîz'in emriyle hicrî 100 yılı civarında başladı; en bilinen kitaplar hicrî 3. asırda yazıldı.