Kudüs Eski Şehri’ndeki Mescid-i Aksa, İslam geleneğine göre İslam’ın üçüncü kutsal mekânı ve Müslümanların ilk kıblesidir. Bu ad iki şeyi ifade eder: Harem-i Şerif olarak da bilinen, yaklaşık 144.000 m²’lik surlarla çevrili alanın tamamını ve onun güney ucundaki gümüş-gri kubbeli cuma camisi Kıblî Camii’ni. Bu yazı alanın bütününü ve Kıblî Camii’ni anlatır; Kubbetü’s-Sahra için ayrı bir yazımız vardır.
UNESCODünya Mirası: Kudüs Eski Şehri ve Surları (1981), 1982’den beri Tehlike Listesi’nde
Alan ve cami için tek bir ad
Mescid-i Aksa “en uzak mescid” demektir. İslam geleneğinde bu ad, Eski Şehir’in güneydoğusundaki tepede bulunan ve Harem-i Şerif (Yüce Harem) olarak da bilinen alanın tamamını kapsar. Surlarının içinde Kubbetü’s-Sahra, pek çok mescid ve namaz salonu, medreseler, dört minare ve kapılar yer alır – bütün alan mescid sayılır.
Dar anlamda Mescid-i Aksa, alanın güney ucundaki, kurşun kaplı kubbesi gümüş-gri görünen büyük cuma camisidir. Kıble tarafında – güneyde, Mekke yönünde – durduğu için Kıblî Camii (el-Câmiu’l-Kıblî) de denir. Altın kubbeli Kubbetü’s-Sahra ise alanın ortasındaki ayrı bir yapıdır.
İlk kıble ve İsrâ
Kur’an, İsrâ suresinde (17:1) Allah’ın ﷻ kulunu bir gece Mescid-i Harâm’dan Mescid-i Aksa’ya götürdüğünü bildirir; bu, Peygamber’in ﷺ İsrâ yolculuğudur ve rivayete göre ardından göğe yükseliş (Mi‘rac) gelmiştir. Rivayete göre Peygamber ﷺ o gece burada önceki peygamberlere namaz kıldırmıştır.
Kudüs Müslümanların ilk kıblesiydi. Berâ b. Âzib’in rivayet ettiği hadise göre (Buhârî, 4492) Müslümanlar Medine’de Peygamber ﷺ ile birlikte on altı ya da on yedi ay Beytü’l-Makdis’e doğru namaz kıldılar, sonra kıble Kâbe’ye çevrildi; tarihçiler bu değişikliği hicretin ikinci yılına yerleştirir. Kur’an bundan Bakara suresinde (2:142) söz eder. Abdullah b. Ömer haberin Kuba’daki insanlara nasıl ulaştığını anlatır:
“Cemaat Küba'da sabah namazını kılarken aniden onlara biri gelip: Gerçekten bu gece Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem-'e … Bu ifade üzerine derhal Kâbe’ye döndüler.”
Fotoğraf: Godot13, Matson Collection, Aseel zm, Miriam Mezzera from Jerusalem · CC BY-SA 4.0, Public domain, CC BY 2.0, GFDL 1.2, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons · Wikimedia Commons
Harem ve Kıblî Camii
Harem yaklaşık 144.000 m² (144 dönüm) tutar ve Vikipedi’de aktarılan verilere göre 200’den fazla tarihî eser barındırır. Müslümanlara on bir kapı açıktır; dört minaresi Memlükler döneminde, 1298 ile 1367 arasında yapılmıştır. Tahminlere göre avlusunda 400.000’den fazla kişi namaz kılabilir.
Kıblî Camii 83 metre uzunluğunda, 56 metre genişliğindedir ve yaklaşık 5.000 kişiye kadar cemaat alır. Yedi sahnı, 45 sütunu (33’ü beyaz mermer, 12’si taş) ve Abbâsî ile Fâtımî dönemlerinden 121 vitrayı vardır. On dört taş kemerli cephesi 1065 tarihlidir. Tapınak şövalyelerinin eklediği batı ve doğu ek yapıları bugün kadınlar mescidi ve İslam Müzesi’dir.
Yüzyıllar boyunca
Halife Ömer b. Hattâb 637’de Kudüs’e girdi. İslami rivayete göre kayanın güneyinde küçük bir namaz yeri yaptırdı; Creswell gibi bazı tarihçiler bu rivayeti güvenilir bulmaz. Hacı Arculf 679–682 civarında (bir kayda göre 670 civarında) 3.000 kişilik, çoğu ahşap, dikdörtgen bir cami gördü. Büyük camiyi Emevîler yaptı: kaynakların bir kısmı inşaya Abdülmelik b. Mervân’ın başladığını ve oğlu I. Velîd’in (705–715) tamamladığını söyler, diğerleri yalnızca Velîd’e bağlar.
Depremler onu birkaç kez yıktı. 746 depreminden sonra Abbâsî halifesi Mansûr onu onardı (758), 780’de Mehdî orta kubbeli on beş sahna genişletti. 1033 depreminden sonra Fâtımî halifesi Zâhir onu 1034–1036’da yedi sahınlı olarak yeniden yaptırdı; iş 1065’te Müstansır döneminde tamamlandı.
Haçlılar 1099’da Kudüs’ü aldı ve camiyi kraliyet sarayı, 1119’dan itibaren de Tapınak şövalyelerinin merkezi olarak kullandı. Selahaddin Eyyûbî 1187’de şehri geri aldı, camiyi aslî işlevine döndürdü ve Nureddin Zengî’nin yaptırdığı, Halep’te Ahterînî’nin yaptığı minberi buraya koydu (kaynaklar 1168–69 ya da 1168–74 der). Eyyûbî Muazzam Îsâ 1217/1218’de bir revak yaptırdı, Memlük sultanı Kâmil Şâban 1345’te iki sahın ve iki kapı ekledi. Osmanlılar 1517’den sonra caminin kendisinde büyük değişiklik yapmadı; cami 1816’da Süleyman Paşa el-Âdil tarafından, 1924–25’te de Türk mimar Mimar Kemaleddin’in yönetiminde onarıldı. 1927 ve 1937 depremleri camiye yeniden zarar verdi; 1938 ve 1942’de onarıldı.
- 637Halife Ömer Kudüs’e girer; rivayete göre küçük bir namaz yeri
- 679–682 civarıArculf 3.000 kişilik ahşap bir camiyi anlatır
- 705–715Emevî camii (Abdülmelik ve/veya I. Velîd)
- 746–780deprem; Mansûr (758) ve Mehdî (780) onarımları
- 1033–1036deprem; Zâhir camiyi yedi sahınlı olarak yeniden yaptırır
- 1099Haçlılar; saray, sonra Tapınak şövalyelerinin merkezi
- 1187Selahaddin camiyi ihya eder, Nureddin’in minberini koyar
- 1298–1367Haremin dört Memlük minaresi
- 1969yangın; Nureddin’in minberi yanar
- 2007yeni minber yerine konur
Bugün Mescid-i Aksa
21 Ağustos 1969’da kundaklama sonucu çıkan yangın caminin güneydoğu kısmını, onunla birlikte Nureddin’in minberini ve eski ahşap kubbeyi yok etti. Kubbe betondan yeniden yapıldı, önce alüminyumla, 1983’te ise aslına uygun olarak yeniden kurşunla kaplandı. Yanan minber örnek alınarak Cemil Bedran’ın tasarladığı yeni minber Ürdün’de dört yılda yapıldı ve Şubat 2007’de yerine kondu.
Harem, 1948’den beri süren Ürdün himayesi altında Kudüs İslami Vakfı tarafından yönetilir; 1967’den beri alana girişi İsrail makamları kontrol eder. Kudüs Eski Şehri ve Surları 1981’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı ve 1982’den beri Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ndedir. Mescid-i Aksa bugün de günlük namazların ve cuma namazının kılındığı bir yerdir.
Prayer Time editörleri tarafından belirtilen kaynaklara dayanarak yazılmıştır.

![Mescid-i Aksa Camii – Title: The Temple area. Jerusalem. The Mosque el-Aksa [i.e., al-Aqsa]. (Interior nave). Abstract/medium: G. Eric and Edith Matson Photograph Collection Physical](assets/mosques/art/aqsa/2-600.webp)





