Kubbetü’s-Sahra, Kudüs Eski Şehri’ndeki Mescid-i Aksa alanının (Harem-i Şerif) ortasında yer alan sekizgen bir türbe-mabettir. Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân onu, Müslüman geleneğin Peygamber’in ﷺ İsra ve Miraç’ıyla ilişkilendirdiği kayanın üzerine yaptırdı; ithaf kitabesi hicrî 72 (691–692) yılını taşır. Ayakta kalan en eski İslam mimarisi eseri kabul edilir.
UNESCODünya Mirası: Kudüs Eski Şehri ve Surları (1981), 1982’den beri Tehlike Listesi’nde
Mescid-i Aksa alanında bir mabet
Kubbetü’s-Sahra, Harem-i Şerif diye de anılan ve Yahudi geleneğinde Tapınak Tepesi olarak bilinen Mescid-i Aksa alanının ortasında, yükseltilmiş bir sekinin üzerinde durur. Cuma namazının kılındığı cami değildir: Alanın ana namaz binası, güney ucundaki Mescid-i Aksa’dır (Kıblî Camii); onu ayrı bir yazıda anlatıyoruz. Kubbetü’s-Sahra kayanın üzerine inşa edilmiş bir mabettir.
Yapıyı Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân yaptırdı. İnşaatı Beysanlı âlim Recâ b. Hayve ile Kudüslü Yezîd b. Selâm ve oğlu Behâ yönetti; halife adına işleri oğlu Saîd el-Hayr takip etti. Vikipedi’ye göre ustalar yakındaki Kıyamet Kilisesi’nin ölçülerinden yararlandı; mimari ve mozaikler bölgenin Bizans kiliseleri ve saraylarını örnek aldı.
Kaya ve İsra
Kubbenin altında çıplak kaya, “Asil Kaya” (es-Sahra) yükselir. İsra suresinin ilk ayeti (17:1), Allah’ın ﷻ kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya götürdüğünü bildirir. Pek çok Müslüman, Peygamber’in ﷺ göklere yükselişi olan Miraç’ın bu kayadan başladığına inanır; bazı âlimler ise Miraç’ı, Kubbetü’s-Sahra’nın da parçası olduğu Mescid-i Aksa alanının bütünüyle ilişkilendirir. Tarihçiler, yapının kendi kitabelerinin İsra’dan söz etmediğini ve bu bağın en erken kaynaklarda açıkça belgelenmediğini belirtir.
Müslim’in (172) rivayet ettiği ve Ebû Hüreyre’den nakledilen sahih bir hadiste Peygamber ﷺ, Kâbe’nin yanındaki Hicr’de iken Kureyş’in kendisine İsra’sını ve aklında tutmadığı Beytülmakdis ayrıntılarını sorduğunu, bundan dolayı çok sıkıldığını anlatır. Bunun üzerine Allah ﷻ Beytülmakdis’i gözlerinin önüne getirdi ve o da her soruyu cevapladı. Aynı hadiste kendisini bir grup peygamberin arasında gördüğünü ve onlara namazda imamlık ettiğini anlatır.
Kaya Yahudi geleneğinde de kutsaldır; UNESCO, üç dinin de onu İbrahim’in kurbanının yeri olarak saydığını belirtir.
Fotoğraf: Bienchido, Virtutepetens, Eassa, Bashar Nayfeh · CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons · Wikimedia Commons
Mimari ve süsleme
Yapı sekizgendir. Yaklaşık 20 metre çapındaki kubbe, dört paye ve on iki sütunun taşıdığı dairesel bir kasnağa oturur. Kasnağın çevresinde 24 paye ve sütundan oluşan sekizgen bir revak dolaşır; böylece kayanın çevresinde iki dolaşma koridoru oluşur. Dış duvarlar yaklaşık 60 metre genişlikte ve 36 metre yüksekliktedir. Asıl kubbe ahşaptı ve Archnet’e göre çift katmanlıydı; kasnakta ve dış duvarlarda çok sayıda pencere vardır.
İç mekân, bitki motifleri arasında mücevherleri, Bizans ve Sâsânî taçlarını gösteren altın mozaiklerle bezelidir; insan ve hayvan figürü yoktur. Alt kısımlar mermerle kaplıdır. Dış duvarlar da başlangıçta iç mekân gibi mermer ve mozaikle süslüydü.
Smarthistory’ye göre kûfî hatla yazılmış mozaik kitabe yaklaşık 240 metre uzunluğundadır. Besmeleyi, kelime-i şehadeti ve Hz. İsa’yı peygamber olarak teyit eden ayetleri, bunlar arasında Meryem suresini (19:33–35) içerir. Smarthistory onu Kur’an ayetlerinin günümüze ulaşan en erken örnekleri arasında sayar; Vikipedi de bunların İslam’ı ve Peygamber’i ﷺ ilan eden en erken kitabeler olduğunu vurgular. İthaf kitabesi hicrî 72 yılını taşır; Abbâsî halifesi Me’mûn (813–833) burada Abdülmelik’in adını kendi adıyla değiştirtmiş, tarihi ise olduğu gibi bırakmıştır.
Yüzyıllar boyunca
Kaynaklar inşaatın başlangıç yılında ayrılır: Sıbt İbnü’l-Cevzî 685/686, Süyûtî 688 yılını verir. Tarihçilerin çoğu kitabedeki hicrî 72 (691–692) yılını tamamlanma yılı, bazıları ise başlangıç yılı olarak okur.
Şiddetli depremler yapıyı 808 ve 846’da hasara uğrattı. Kubbe 1015’te çöktü ve Fâtımî halifesi Zâhir döneminde 1022–23’te yeniden yapıldı; kasnak mozaikleri de onarıldı (1027–28). 1033 depreminden sonra kubbe ahşap kirişlerle güçlendirildi.
Haçlılar 1099’da Kudüs’ü alınca yapı bir kiliseye dönüştürüldü; Tapınak Şövalyeleri ona Templum Domini dedi. Selahaddin 2 Ekim 1187’de şehri geri aldı, Haçlıların eklediği mermer kaplamayı kaldırdı, haçın yerine hilal koydu ve yapıyı yeniden bir Müslüman mabedi olarak açtı. Memlükler döneminde (1260–1516) sultanlar yapıyı cömertçe himaye etti.
Kanuni Sultan Süleyman (1520–1566) Emevî dış mozaiklerini Osmanlı çinileriyle değiştirdi; üzerlerindeki kitabeler h. 952 (1545–46) ve h. 959 (1552) yıllarını taşır, işler muhtemelen III. Murad döneminde tamamlandı. Bir kitabe Tebrizli bir ustanın adını verir. 1874–75’te Sultan Abdülaziz döneminde batı ve güneybatı duvarlarındaki çiniler Türkiye’de yapılan kopyalarla değiştirildi. 11 Temmuz 1927 depreminde yapının bazı kısımları çöktü, duvarlar ağır biçimde çatladı.
- 685/686 ya da 688farklı kaynaklara göre inşaatın başlangıcı
- 691–692h. 72 tarihli ithaf kitabesi
- 813–833Me’mûn, Abdülmelik’in yerine kendi adını yazdırır
- 1015kubbe çöker; 1022–23’te yeniden yapılır
- 1099Haçlılar mabedi kiliseye çevirir
- 1187Selahaddin onu yeniden Müslüman mabedi yapar
- 1545–1552Kanuni Sultan Süleyman’ın Osmanlı çinileri
- 1927deprem yapıyı ağır hasara uğratır
- 1959–1962altın varaklı alüminyum-bronz örtü
- 1993altın örtünün yenilenmesi (80 kg altın)
Kubbetü’s-Sahra bugün
1955’te Ürdün hükümetinin yürüttüğü, Arap hükümetleri ve Türkiye’nin finanse ettiği büyük bir onarım başladı. Bu sırada 1959–1962 yılları arasında (Vikipedi başka bir yerde 1959–61 der) kubbenin kararmış kurşun örtüsü, altın varakla kaplı alüminyum-bronz levhalarla değiştirildi; 1960’larda Osmanlı çinilerinin yerine İtalya’da yapılan kopyalar kondu. 1993’te altın örtü, Ürdün Kralı Hüseyin’in 8,25 milyon dolarlık bağışıyla yenilendi; bu bağışla 80 kilogram altın karşılandı.
Yapının bakımını bugün Ürdün Evkaf Bakanlığı üstlenir, alanı ise İslami Vakıf yönetir. Kudüs Eski Şehri ve Surları 1981’de Ürdün’ün önerisiyle UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı ve 1982’den beri Tehlike Altındaki Dünya Mirası Listesi’ndedir. UNESCO, Kubbetü’s-Sahra’yı Eski Şehir’in 220 tarihî anıtı arasında özellikle anar.
Prayer Time editörleri tarafından belirtilen kaynaklara dayanarak yazılmıştır.







