Habib-i Neccar Camii, Türkiye’nin güneyinde, eski Antiokheia olan Antakya’nın tarihî merkezinde, Silpius Dağı’nın eteğinde yer alır. Rivayetin, kavmini elçilere uymaya çağıran Yâsîn suresindeki mümin ile özdeşleştirdiği marangoz Habib’in adını taşır ve Antakya’nın fethinden sonra yapılan, Anadolu’daki ilk cami olarak anılır. 6 Şubat 2023 depremlerinde ağır hasar gördü; yeniden inşa edilerek 27 Aralık 2025’te ibadete açıldı.
Marangoz Habib ve kavmi
Yâsîn suresi (36:13–27), elçiler gönderilen bir şehirden söz eder. Halkı onları reddetti; derken şehrin öbür ucundan koşarak bir adam geldi, kavmini elçilere uymaya çağırdı ve inancı yüzünden öldürüldü, ardından cennete girdi. Müfessirler bu şehri Antakya ile, adamı da en-Neccâr – marangoz – lakaplı Habib ile özdeşleştirir; ancak babasının adı ve mesleği konusunda farklı görüşler vardır.
TDV İslâm Ansiklopedisi, hadislerde şehrin yeri, olayın zamanı ve adamın kimliği hakkında bilgi bulunmadığını, kabrinin de birden fazla yerde gösterildiğini belirtir – bunlardan biri bu caminin altındadır. Habib’in kavmini davet etmesi, Peygamber’in ﷺ şu sözünü hatırlatır:
“İnsanları (salih amel işlemek için) doğru yola çağıran kimseye, kendisine uyanların sevabı gibi sevap verilir.”
Antakya ve fetih
Asi (Orontes) Nehri kıyısındaki Antakya, Roma ve Bizans Doğusu’nun büyük şehirlerinden biriydi. Hz. Ömer’in halifeliğinde Ebû Ubeyde b. Cerrâh komutasındaki İslam ordusu, İslam’ın Şam’a yayıldığı ilk yıllarda şehri aldı: kaynaklar 636, 637 ya da 638 yılını verir. Rivayete göre cami, fethin sembolü olarak, Habib’in şehit edildiği yerde fetihten sonra yapıldı.
Antik çağda burada büyük ihtimalle bir pagan tapınağı vardı; Hristiyanlık döneminde kiliseye dönüştürüldü, İngilizce Vikipedi’ye göre Vaftizci Yahya’ya adanmıştı. Wendy Mayer ve Pauline Allen burada eski Cassianus Kilisesi’nin bulunduğunu ileri sürmüştür, ancak bu kesin değildir. Türk ansiklopedileri ve basın camiyi Anadolu’nun ilk camisi olarak anar.
Fotoğraf: Nedim Ardoğa · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons · Wikimedia Commons
Mimarisi
Külliye yamuk biçimli bir avlu etrafında düzenlenmiştir: güneyde cami, doğuda türbeler, hücreler ve taç kapı, kuzeyde medrese hücreleri ve şadırvan bulunur. Harim dikdörtgen planlıdır; mihrap önündeki merkezî kubbe dört sivri kemer ve büyük pandantifler üzerine oturur, iki yanında çapraz tonozlu mekânlar yer alır. İçeride mukarnas başlıklı beş sütun vardır; bunlardan dördü daha eski bir antik yapıdan devşirilmiş görünür.
Son cemaat yerine bitişik minare kare kaideli, çokgen gövdeli, ahşap şerefeli ve şemsiye biçimli çatılıdır. Osmanlılar camiyi 19. yüzyılda yeniden yaparken eski minareyi korudu; KÜRE Ansiklopedisi onu 17. yüzyıla tarihler. Kıble duvarında, 1940–1941 tarihli bir muhafaza içinde, Peygamber’in ﷺ sakalından olduğuna inanılan Sakal-ı Şerif saklanır.
Rivayet Habib’in kabrini caminin altına yerleştirir: KÜRE, Habib’e ve Şem’ûn es-Safâ’ya (havari Petrus) atfedilen lahitlerin bulunduğu iki katlı bir türbeden ve Hz. Yahya ile Hz. Yunus’a atfedilen “Çifte Türbe”den söz eder. Vikipedi bu atıfları olasılıklar olarak verir.
Yüzyıllar boyunca
Antakya’da her yönetim değişikliğinde yapı kilise ile cami arasında el değiştirdi. Bizanslılar şehri 969’da (KÜRE’ye göre 968’de), Selçuklular 1084’te, Haçlılar 1098’de aldı. Frank yönetimi altında bile, 13. yüzyıl başında coğrafyacı Yâkūt, Habib’in makamını bir ziyaret yeri olarak anar. 1268’de Memlük sultanı Baybars Antakya’yı aldı ve yapı yeniden cami oldu.
İngilizce Vikipedi, bir kitabenin Baybars’tan kısa süre sonra, 1275’te yapılan bir yeniden inşayı kaydettiğini yazar; Kültür Envanteri ise harim kapısı üstündeki manzum kitabeyi h. 1275, yani 1858 tarihli bir onarım olarak okur. Büyük bir deprem – Vikipedi’ye göre 1853’te, KÜRE’ye göre 1854’te – camiyi yıktı; cami Osmanlı üslubunda, KÜRE’ye göre Sultan Abdülmecid’in emriyle yeniden yapıldı. H. 1280’de (1863) şehir halkı doğu taç kapının tezyinatını tamamladı.
- 636–638Antakya’nın fethi; bu yerdeki ilk cami
- 969Bizanslılar şehri geri alır: yapı kilise olur (KÜRE: 968)
- 1084Selçuklular: yeniden cami
- 1098Haçlılar: yeniden kilise
- 1268Sultan Baybars Antakya’yı alır: yeniden cami
- 17. yy.minare (KÜRE’ye göre)
- 1853 ya da 1854deprem camiyi yıkar; Osmanlı dönemi yeniden inşa
- 1858 ve 1863onarım (h. 1275) ve doğu taç kapı (h. 1280) kitabeleri
- 6 Şubat 2023Kahramanmaraş depremleri camiye ağır hasar verir
- 27 Aralık 2025Eylül 2023’te başlayan restorasyondan sonra yeniden açılış
Bugün cami
Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat 2023 depremleri Antakya’yı bütün şiddetiyle vurdu. Camiden son akşam ezanı 5 Şubat akşamı okundu; depremler camiyi büyük ölçüde yıktı, kuzey beden duvarı ağır hasar gördü. Eylül 2023’te Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Konya Büyükşehir Belediyesi restorasyona başladı.
Duvar taşları, mihrap ve minber numaralandırılıp depolandı; yaklaşık 10.000 kesme taş ayıklanıp yeniden kullanıldı, enkazdan kurtarılan 181 mimari parça yerine yerleştirildi. Kıble ve batı duvarları yeniden örüldü, kubbe özgün planına göre yenilendi ve minare güçlendirildi. Konya Büyükşehir Belediye Başkanı’na göre yapıyı hafifletmek için taşıyıcı kirişler ve kubbe ahşaptan yapıldı.
Cami 27 Aralık 2025’te yeniden ibadete açıldı ve üç yıl sonra ilk kez minaresinden ezan okundu. 2026 ramazanında depremden sonraki ilk teravih namazlarında cami tamamen doldu.
Prayer Time editörleri tarafından belirtilen kaynaklara dayanarak yazılmıştır.
