Türkiye’nin güneydoğusundaki Cizre’nin ana camisi olan Ulu Camii, Dicle Nehri üzerindeki eski Cezîre-i İbn Ömer’de yer alır. Rivayete göre bölge İslam’ı kabul ettiğinde, daha 639’da, bu yerdeki bir kilise camiye çevrildi; ancak bu ilk yapı hakkında güvenilir bir bilgi yoktur. Bugünkü bina kitabelerine göre 1155–1160 yıllarından kalmadır; ejder biçimli tokmaklarıyla ünlü metal kapısı ise bugün müzelerde korunmaktadır.
Cezîre-i İbn Ömer ve rivayet
Cizre, Şırnak iline bağlı olarak Dicle Nehri kıyısında yer alır. Arapça adı Cezîre-i İbn Ömer (“İbn Ömer’in adası”) olan eski şehir, Vikipedi’ye göre 9. yüzyılda Musul emiri Hasan b. Ömer tarafından Dicle’deki yapay bir ada üzerinde kuruldu. Yüzyıllar boyunca burada Hamdânîler, Mervânîler, Selçuklular, Zengîler, İlhanlılar, Bohtan beyliği, Akkoyunlular ve Osmanlılar hüküm sürdü.
Yerel rivayet daha da geriye gider: Bölge 639’da İslam’ı kabul ettiğinde, caminin yerindeki bir kilisenin camiye çevrildiğine inanılır. Bu bir rivayettir, kesinleşmiş bir bilgi değildir – hem Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın broşürü hem de Sultan Çaça’nın çalışması, ilk yapı hakkında kesin bilgi bulunmadığını vurgular. Üstelik bu yıl, Vikipedi’nin şehrin kendisinin kuruluşunu yerleştirdiği 9. yüzyıldan da öncedir.
Şehrin cuma camisi
Ulu cami, bir şehrin cuma namazının kılındığı ana camisidir. Orta Çağ yazarları Cezîre-i İbn Ömer’in ne kadar canlı bir şehir olduğunu kaydeder: 12. yüzyılda bir bîmârhane, 19 cami, 14 hamam ve 30 sebil vardı; 13. yüzyılda İbn Şeddâd iki ulu cami ve 80 cami sayar. İbn Hallikân 13. yüzyıl başında şehrin camisinden söz eder; 1327’de şehri ziyaret eden İbn Battûta da onu kaydetmiştir.
Şehrin ulu camisinde toplandığı cuma günü hakkında Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:
“Üzerine Güneş doğan en hayırlı gün cuma günüdür. Zira Adem o gün yaratılmış…”
Fotoğraf: MikaelF · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons · Wikimedia Commons
Mimarisi ve kapısı
Cami, enine gelişen dikdörtgen bir plana sahiptir; Sultan Çaça onu Anadolu cami mimarisinin en erken örnekleri arasında sayar. Yapıda sekiz kitabe bulunur ve cami dört yönden yollarla çevrilidir. Aynı çalışmaya göre 1156’da (h. 550) eklenen minare, özgün biçimini koruyan tek bölümdür.
En ünlü parçası çift kanatlı kapısıydı: pirinç ve bakır levhayla kaplanıp demir çivilerle tutturulmuş ahşap bir çatkı, toplam 300 × 224 cm. 12. yüzyıl sonu ya da 13. yüzyıl başına tarihlenir ve muhtemelen Diyarbakır ya da Mardin’deki bir atölyede yapılmıştır. Üzerinde hükümdar Ebü’l-Kâsım Mahmud Sencer Şah’ın adını taşıyan, kısmen tahrip olmuş Arapça bir kitabe vardır.
Yaklaşık 27 × 24 cm boyutlarındaki tunç tokmaklar ejderleri ve bir aslan başını tasvir eder ve 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlenir. Çaça, bunların Cizre’de doğan âlim el-Cezerî tarafından tasarlandığı görüşündedir; el-Cezerî, 1205–1206 civarında Artuklu sarayında yazdığı mekanik düzenekler kitabında benzer bir kapı ve tokmağı anlatmıştır. Bu, biçim ve tarih benzerliğine dayanan bir görüştür, kesinleşmiş bir bilgi değildir.
Yüzyıllar boyunca
Kitabelere göre bugünkü bina 1155–1160 yılları arasında, Musul Atabeyleri döneminde yapılmıştır; Vikipedi 1155 yılını verir. Çaça’ya göre minare 1156’da (h. 550) eklenmiş, 1160–1161’de (h. 555) ise cami Atabey Ebü’l-Kâsım Mahmud Sencer Şah tarafından yeniden yaptırılmıştır. Burada kaynaklar ayrılır: Vikipedi’ye göre Mahmud babası Sencer Şah’ın yerine ancak 1208’de geçmiş ve cami onun döneminde yenilenmiştir; Art of the Middle Ages veri tabanı da kapıyı onun dönemine, 13. yüzyıla bağlar.
Bakanlık broşürü 1203 ve 1284 yıllarında onarımlar kaydeder. Cami 1945–1946’da kapsamlı biçimde onarılmış, bu sırada kapı çerçevesi de değiştirilmiştir. 1969’da tokmaklardan biri çalınarak yurt dışına götürülmüştür – bugün Kopenhag’daki David Koleksiyonu’ndadır (no. 38/1973). Diğeri korunmak üzere sökülmüş, önce Mardin Müzesi’nde, 1976’dan itibaren İstanbul’da saklanmış; kapı da 1982’de Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ne taşınmıştır.
- 639rivayet: bir kilise camiye çevrilir
- 9. yy.Hasan b. Ömer Cezîre-i İbn Ömer’i kurar
- 1155–1160kitabelere göre bugünkü bina (Vikipedi: 1155)
- 1156minare (h. 550)
- 1160–1161yeniden inşa (h. 555), Çaça’ya göre Mahmud Sencer Şah döneminde
- 1203 ve 1284onarımlar
- 1945–1946kapsamlı onarım
- 1969–1982bir tokmak çalınır; diğer tokmak ve kapı İstanbul’a taşınır
- 2007son onarım (Vakıflar Genel Müdürlüğü)
Bugün cami
Son onarım 2007’de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılmıştır. Cami bugün ibadete açıktır ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre bölgenin en önemli yapıları arasındadır.
En tanınmış sanat eserleri bugün müzelerde görülür: tokmaklardan biriyle birlikte kapı İstanbul’da, diğer tokmak Kopenhag’dadır. Tiflis’te bulunan benzer bir tokmak ise Berlin’deki İslam Sanatı Müzesi’nde korunmaktadır.
Prayer Time editörleri tarafından belirtilen kaynaklara dayanarak yazılmıştır.
