Baiturrahman Ulu Camii (Masjid Raya Baiturrahman), Endonezya’nın Aceh eyaletinin başkenti Banda Aceh’in merkezinde yükselir ve Aceh’in dininin, kültürünün ve kimliğinin simgesi sayılır. Siyah kubbeli, Babür canlandırması üslubundaki bugünkü binayı 1879–1881 yılları arasında Hollanda sömürge yönetimi, 1873’te yanan eski Aceh Sultanlığı camisinin yerine yaptırdı. Cami 2004 tsunamisini hafif hasarla atlattı ve sığınak olarak kullanıldı; 2015–2017 genişletmesinden beri avlusunda on iki büyük elektrikli şemsiye durur.
Aceh Sultanlığı’nın camisi
Sumatra’nın kuzey ucundaki Aceh, yüzyıllarca güçlü bir sultanlığın merkeziydi; onun ana camisi Masjid Raya, yani Ulu Cami, sultan sarayının yanında dururdu. Vikipedi’ye ve Endonezya Maliye Bakanlığı’nın bir makalesine göre 1612’de (h. 1022) Sultan İskender Muda döneminde yapıldı. Bazı kaynaklar 1292’ye ve Sultan Alaidin Mahmudsyah’a kadar gider; Archnet ise bugünkü binanın hemen öncesindeki cami olarak Sultan Nur el-Alem’in 1872’de yaptırdığı camiyi anar.
Eski cami, Aceh’in diğer geleneksel yapıları gibi çok katlı sazdan bir çatıya sahipti. Nisan 1873’te, Aceh Savaşı’nın başında Hollanda sömürge kuvvetleri sultan sarayına saldırdı. Vikipedi’ye göre 10 Nisan’da Acehli savaşçılar camiden ateş açtı; işaret fişekleri sazdan çatıya düştü ve çatı tutuştu. Kaynaklar bunu farklı anlatır: Archnet camiyi Hollandalıların yıktığını yazar; Maliye Bakanlığı makalesi ise yanmasını General van Swieten komutasındaki ikinci sefere bağlar.
1881’in yeni camisi
General van Swieten yerel ileri gelenlere camiyi yeniden yaptıracağına söz verdi. Temel taşını 1879’da – Maliye Bakanlığı makalesine göre 9 Ekim’de (13 Şevval 1296) – yeni caminin ilk imamı da olan Tengku Qadhi Malikul Adil koydu. Cami, Aceh’in son sultanı Muhammed Davud Şah döneminde, 27 Aralık 1881’de tamamlandı.
Başlangıçta pek çok Acehli, savaş hâlinde oldukları kişilerin yaptığı bir camide namaz kılmayı reddetti; Archnet’e göre din âlimleri uzun süre onu cemaatle namaz için uygun görmedi. Zamanla cami şehrin gururu ve “Mekke’nin verandası” anlamında Serambi Mekah diye de anılan Aceh’in dinî öneminin simgesi oldu.
Fotoğraf: Peter Mundy, Dirk de Jong, Mcshabry, Si_Gam · Public domain, CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons · Wikimedia Commons
Bina ve süslemeleri
Vikipedi’ye göre tasarımı Hollandalı mimar Gerrit Bruins yaptı; L. P. Luijks tasarımı uyarladı ve müteahhit Lie A Sie’nin yürüttüğü inşaatı denetledi. Archnet mimarın adını “de Bruchi” olarak verir. Üslup Babür canlandırmasıdır: Babür camilerini örnek alan büyük kubbeler ve minareler, gözyaşı biçimli kemerler ve alçı arabesk gibi Mağribî ayrıntılarla.
Siyah kubbeler kiremit gibi dizilmiş sert ağaç padavralardan yapılmıştır – Archnet demir ağacından söz eder. Yapı taşı Hollanda’dan, merdiven ve zeminlerin mermeri Çin’den, vitraylar Belçika’dan getirildi; içeride kabartmalı duvar ve sütunlar, oymalı ahşap kapılar ve bronz avizeler vardır. Cami başlangıçta yalnızca bir kubbe ve bir minareye sahipti.
Yüzyıllar boyunca
Cami daha sonra birkaç kez genişletildi; kaynaklar yıllar konusunda ayrılır. İlk iki yan kubbe 1935’te (Archnet: 1936), iki kubbe daha 1950’lerin sonunda eklendi (Vikipedi: 1958; Archnet: 1957 – Archnet’e göre cami Baiturrahman adını da o zaman aldı); son genişletmeyi Vikipedi 1982’ye, Maliye Bakanlığı makalesi 1991–1993’e tarihler. Bugün caminin yedi kubbesi vardır; Vikipedi, Banda Aceh’in en yükseği dâhil sekiz minare sayar.
Banda Aceh’i ağır biçimde vuran 26 Aralık 2004 Hint Okyanusu depremi ve tsunamisinde, çevresindeki binalar yıkılırken cami ayakta kaldı. Vikipedi’ye göre duvarlardaki çatlaklar gibi hafif hasar gördü; ana kapının yanındaki 35 metrelik minare hafifçe eğildi ve çatladı. Cami evini kaybedenler için geçici sığınak oldu ve iki hafta sonra yeniden namaz kılınmaya başlandı.
O günlerde sevdiklerini kaybedenler için cami bir buluşma, dua ve sabır yeri oldu. Peygamber ﷺ, iyi günde ve darlıkta mümin hakkında şöyle buyurdu:
“Müminin hayranlık verici bir hali vardır ki, onun her işi hayırdır. Bu hal, Müminden başka hiç kimsede bulunmaz. Eğer bir genişliğe (nimete) kavuşursa şükreder ve bu onun için bir hayır olur. Eğer bir darlığa (musibete) uğrarsa sabreder ve bu da onun için bir hayır olur.”
- 1612İskender Muda döneminde sultanlık camisi (diğer kaynaklar: 1292 ya da 1872)
- 10 Nisan 1873eski cami Aceh Savaşı’nın başında yanar
- 1879yeni caminin temel taşı
- 27 Aralık 1881yeni cami tek kubbeyle tamamlanır
- 1935iki yan kubbe eklenir (Archnet: 1936)
- 1957–58iki kubbe ve minareler daha
- 1982 / 1991–93yedi kubbeye genişletme (kaynaklar ayrılır)
- 26 Aralık 2004cami tsunamiyi atlatır ve sığınak olur
- 2015büyük genişletme başlar
- 13 Mayıs 2017açılış: 12 elektrikli şemsiye
Bugün cami
Temmuz 2015’te, Medine’deki Mescid-i Nebevî örnek alınarak büyük bir genişletme başladı. Avluya cemaate gölge veren, her biri 24 × 24 metre olan on iki elektrikli şemsiye kuruldu; altlarında 254 otomobil ve 347 motosiklet kapasiteli otoparkı ve 288 abdest yeri bulunan yaklaşık 8.600 m²’lik bir bodrum kat yer alır. İlk aşama 13 Mayıs 2017’de resmî bir törenle açıldı; Tirto’ya göre bütçesi 458 milyar rupiydi.
Merdeka’ya göre kapasite, cami içinde ve şemsiyelerin altında yaklaşık 9.000’den yaklaşık 24.400 kişiye çıktı; Maliye Bakanlığı makalesi 24.000 kişiye kadar kapasite ve mermer zeminli yaklaşık 4.760 m²’lik iç mekân verir. Cami bugün de Banda Aceh’in başlıca dinî merkezi ve en tanınmış simgesidir.
Prayer Time editörleri tarafından belirtilen kaynaklara dayanarak yazılmıştır.







