مسجد شیانشیان بزرگترین مسجد گوانگژو است و در کنار آرامگاه گنبددار کهنی قرار دارد که «آرامگاه حکیم پیشین» نام گرفته است. به روایت مسلمانان چین، صحابی سعد بن ابی وقاص، که گفته میشود اسلام را در آغاز دوران سلسلهٔ تانگ به چین آورد، در اینجا به خاک سپرده شده است. تاریخنگاران در این تردید دارند، زیرا منابع میگویند سعد در مدینه درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد – با این همه، این آرامگاه سدههاست زیارتگاه مسلمانان چین و جهان است.
آرامگاه «حکیم پیشین»
مسجد در جادهٔ جیهفانگ شمالی شمارهٔ ۹۰۱، در محلهٔ گویهواگانگ از ناحیهٔ یوئهشیو و نزدیک ایستگاه اصلی راهآهن گوانگژو است. نام چینی آن، 先贤清真寺، به معنای «مسجد حکیم پیشین (نخستین)» است و آرامگاه باغ آن 清真先贤古墓، یعنی «آرامگاه کهن حکیم مسلمان»، نام دارد. کانتونیها آن را آرامگاه «دارن» یعنی «آرامگاه مرد بزرگ» میخوانند و نامهای کهنترش «هوییهویی فن» یعنی «گور مسلمانان» و «شیانگفن» یعنی «گور پژواک» است.
خود آرامگاه اتاقی گرد و تهی زیر گنبدی طاقدار است که آن را به ناقوسی آویخته مانند کردهاند: صدا در آن میپیچد و پژواک مییابد و نام «گور پژواک» از همین است. پیرامون آن باغی دیواردار با درختان کهن، راههای سنگفرش، دروازهها، سنگقبرها و گورهای مسلمانانی از سدههای گوناگون گسترده است.
سعد بن ابی وقاص، صحابی پیامبر
سعد بن ابی وقاص از نخستین کسانی بود که در هفدهسالگی اسلام آوردند و عالمان اهل سنت او را از ده تنی میشمارند که به بهشت بشارت داده شدند. او تیراندازی چیرهدست و سپس فرمانده بود: در نبرد قادسیه، که تاریخنگاران آن را سال ۶۳۶ یا ۶۳۷ میدانند، فرماندهی مسلمانان را داشت و بنیانگذاری شهر کوفه را به او نسبت میدهند.
در نبرد احد، هنگامی که تیر میانداخت، پیامبر ﷺ او را دلگرم میکرد. علی گفت که پس از سعد ندید پیامبر ﷺ کسی را با پدر و مادرش فدا کند، و شنید که به سعد فرمود:
«تير اندازی كن، پدر و مادرم فدايت شود»
عکس: Yumeto, Huangdan2060 · CC BY-SA 4.0, CC BY 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
روایت و تاریخ
به گزارشی که شهرداری گوانگژو آورده است، خلیفه عثمان در آغاز سلسلهٔ تانگ سه فرستاده به چین گسیل داشت: اویس، قیس و وقاص. اویس در یومن در استان گانسو و قیس در مرز گانسو و سینکیانگ درگذشت، و وقاص، تنها کسی که به پایان سفر رسید، در گوانگژو بیمار شد و درگذشت و در گویهواگانگ به خاک سپرده شد. روایتها در سال اختلاف دارند: یک لوح سنگی این مأموریت را در دوران ژنگوان (۶۲۷–۶۴۹) مینهد، برخی گزارشها سال ۶۲۹ و برخی ۶۵۱ را میگویند.
تاریخنگاران در این داستان تردید دارند. منابع اسلامی میگویند سعد حدود سال ۶۷۴ در مدینه درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد؛ تاریخنگار دونالد لزلی مینویسد که در کنار آرامگاه مشهور گوانگژو، گوری در مدینه هست که «بسیار باورپذیرتر» است، و بیشتر تاریخنگاران عرب این سفر را به سبب نبودن هیچ گزارشی از آن نمیپذیرند. همین روایت ساخت مسجد هوایشنگ در این شهر را نیز به سعد نسبت میدهد. کتیبههای آرامگاه تنها نام «ابی وقاص» را دارند و یک معرفی چینی، بر پایهٔ معماری، این تدفین را دستکم از دوران مینگ میداند.
خاستگاهش هر چه باشد، آرامگاه حدود سه سده است که زیارتگاه است. پژوهشی در نشریهٔ History and Anthropology (۲۰۲۲) نشان میدهد که چگونه این داستان، که بر لوحهای سنگی، در گزارشهای جغرافیایی امپراتوری و در اسناد مساجد بازگو شد، این گورستان را به «مکهٔ کوچکی» بر کرانهٔ چین بدل کرد که زائران و کمکها از دوردست به آن میرسید.
در گذر سدهها
کنار آرامگاه اصلی «گور چهل حکیم» قرار دارد. لوح سنگی آن به تاریخ ۱۸۰۲، که از روی کتیبهای کهنتر و فرسوده از نو کنده شد، میگوید چهل یار در دوران ژنگوان همراه سعد از مدینه آمدند؛ راهزنی آنان را هنگام نماز کشت و سپس پشیمان شد و خود را کشت، و هر چهلویک تن با هم چون شهیدان به خاک سپرده شدند. تاریخنگاران این را نیز روایتی اثباتناپذیر میدانند.
در سال ۱۶۵۰، هنگامی که سپاه سلسلهٔ چینگ گوانگژو را در محاصره گرفت، سه سردار از قوم هوی به جای تسلیم، در دفاع از شهر جان باختند؛ پیکرشان هرگز یافته نشد و گورهای نمادین و «کوشک سه شهید» یادشان را زنده نگه میدارد. در سال ۱۷۲۳ دروازهٔ «گائو فنگ یانگ جی» در ورودی باغ آرامگاه و در ۱۸۹۹ طاق یادبودی سنگی برپا شد. تالارهای کنونی به سبک مینگاند.
در دههٔ ۱۹۵۰ شهرداری هزینهٔ مرمت و آرایش باغ را پرداخت و در سال ۱۹۵۵ گور چهل حکیم مرمت شد.
- ۶۲۷–۶۴۹دوران ژنگوان: زمان مأموریت به روایت لوح سنگی
- حدود ۶۷۴درگذشت سعد بن ابی وقاص در مدینه و خاکسپاری در بقیع
- ۱۶۵۰جان باختن سه سردار هوی در دفاع از گوانگژو
- ۱۷۲۳دروازهٔ «گائو فنگ یانگ جی» باغ آرامگاه
- ۱۸۰۲کندهشدن دوبارهٔ لوح چهل حکیم
- ۱۸۹۹طاق یادبود سنگی
- ۱۹۵۵مرمت گور چهل حکیم
- ۲۰۱۰شبستان تازه
- ۲۰۱۳میراث فرهنگی ملی چین
مسجد امروز
شیانشیان بزرگترین مسجد گوانگژو است. به گفتهٔ ویکیپدیا زمین آن ۱٬۸۶۰ متر مربع است که ۱٬۰۷۷ متر مربع آن ساختمان است و گنجایش ۱٬۰۰۰ نمازگزار را دارد؛ China Highlights وسعت کل مجموعه را حدود ۲۵٬۰۰۰ متر مربع میگوید. شبستان در سال ۲۰۱۰ در چارچوب آمادهسازی برای بازیهای آسیایی گوانگژو از نو ساخته شد و به گفتهٔ شهرداری، شبستان تازه گنجایش ۲٬۰۰۰ نفر را دارد. این تالار دوطبقه با یک گنبد، شکلهای عربی را با معماری سرخ و سبز منطقهٔ لینگنان در جنوب چین درمیآمیزد.
در سال ۲۰۱۳ شورای دولتی چین این آرامگاه را در فهرست میراث فرهنگی ملی مهم (دستهٔ هفتم) ثبت کرد. امروز هزاران مسلمان از کشورهای بسیار برای نماز جمعه در اینجا گرد میآیند و آرامگاه همچنان زیارتگاه مسلمانان چین و زائران خارجی است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.

