مسجد سلیمیه بر تپهای بالای ادرنه، پایتخت پیشین عثمانی در تراکیه، سر برافراشته است. معمار سنان، معمار دربار، آن را میان سالهای ۱۵۶۸/۶۹ و ۱۵۷۴/۷۵ برای سلطان سلیم دوم ساخت و خود سنان آن را شاهکارش میدانست. گنبد بزرگش با قطری حدود ۳۱ متر و چهار منارهٔ باریکش با بلندی حدود ۷۱ متر، هنوز بر چشمانداز شهر چیرهاند.
UNESCOمیراث جهانی: مسجد سلیمیه و مجموعهٔ اجتماعی آن (۲۰۱۱)
شاهکار سنان
سلطان سلیم دوم برای مسجد سلطانی خود ادرنه را برگزید، نه پایتخت، استانبول را. تاریخنگاران دربارهٔ دلایل آن بحث دارند: ادرنه منزلگاه مهم دربار بود و در استانبول تپهٔ خالیای بیسلب مالکیت گسترده باقی نمانده بود. هزینهٔ ساخت تا اندازهای از سهم سلطان از غنایم فتح قبرس پرداخت شد که در ۱۵۷۱ با تسلیم فاماگوستا به پایان رسید.
طراح مسجد معمار سنان بود، معمار ارشد سلیمان قانونی، سلیم دوم و مراد سوم؛ به گفتهٔ Archnet او آن را در هشتاد و چند سالگی ساخت. منابع در سالها اختلاف دارند: ویکیپدیا آغاز را ۱۵۶۸ یا ۱۵۶۹ و پایان را ۱۵۷۴ یا ۱۵۷۵ میداند، وزارت فرهنگ ترکیه ۱۵۶۸–۱۵۷۵، بریتانیکا ۱۵۶۹–۱۵۷۵ و Archnet ۱۵۶۸–۱۵۷۴ (۹۷۶–۹۸۲ ق). سلیم دوم در دسامبر ۱۵۷۴، پیش از تکمیل کامل مسجد، درگذشت. سنان آن را بهترین اثر خود میشمرد.
دقت سنان در هر جزئی، سخن پیامبر ﷺ را به یاد میآورد که شداد بن اوس روایت کرده است:
«الله نیکرفتاری را در هر موردی واجب نموده است…»
حدیث در ادامه از نیکی حتی در ذبح حیوان سخن میگوید – از مؤمن خواسته شده است که هر کاری را به بهترین شکل انجام دهد.
گنبد و منارهها
بر شبستان یک گنبد بزرگ قرار دارد که درون پوستهای مستطیل از دیوارها بر هشت پایه و هشت طاق استوار است؛ در گوشهها چهار نیمگنبد کوچک جای دارند. به گفتهٔ ویکیپدیا و وزارت فرهنگ ترکیه قطر آن ۳۱٫۲۸ متر است؛ وزارت بلندی آن را از کف ۴۳٫۲۸ متر میآورد، و ویکیپدیا حدود ۴۲ متر و یادآور میشود که بلندی دقیق آن محل اختلاف است.
به روایت زندگینامهنویسش ساعی مصطفی چلبی، سنان گفته است که در این مسجد گنبدی شش ذراع بلندتر و چهار ذراع پهنتر از گنبد ایاصوفیه برافراشته است. ویکیپدیا محتاطانهتر میگوید: قطر گنبد تقریباً با گنبد ایاصوفیه برابر و اندکی بلندتر از آن است – نخستین بار که گنبدی عثمانی به این پایه رسید.
چهار منارهٔ همسان در گوشههای شبستان برپا هستند و گنبد را در قاب میگیرند. با بلندی ۷۰٫۸۹ متر (به گفتهٔ وزارت حدود ۷۱ متر) از بلندترین منارههای عثمانیاند که تاکنون ساخته شدهاند. هر یک سه شرفه دارد که با سه پلکان جداگانه به آنها میرسند.
عکس: Αλέξανδρος, KLMircea, Dosseman, The original uploader was Stylommatophora at Wikimedia Commons. · CC BY-SA 2.0, CC BY-SA 4.0, CC BY 4.0, CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
درون مسجد
درست زیر گنبد، در میانهٔ شبستان، سکوی مؤذنان (محفل مؤذن) قرار دارد: سکویی چهارگوش از چوب نقاشیشده بر دوازده طاق کوتاه، که زیر آن چشمهای مرمرین است. این سکو از درِ ورودی دید محراب را میپوشاند – چیدمانی نامعمول در معماری عثمانی که سنان هرگز تکرارش نکرد؛ شاید برای تأکید بر مرکزیت گنبد بوده است. بخشی از بهترین نقاشیهای برجایماندهٔ سدههای شانزدهم و هفدهم بر آن است که در مرمتی در دههٔ ۱۹۸۰ آشکار شد.
محراب مرمرین در پیشآمدگیای شبیه محرابخانه (اَپسید) جای دارد که از سه سو با پنجرهها روشن میشود، و منبر سنگی با نقشهای هندسی مشبک و اسلیمی آراسته است. کاشیهای ازنیق در دو سوی محراب از نمونههای برجستهٔ این هنرند؛ کاشیهای ازنیق با خوشنویسی، لچکیهای بالای پنجرهها را نیز پر کردهاند و جایگاه سلطان (هونکار محفلی) را در گوشهٔ شرقی پوشاندهاند.
در گذر سدهها
نخستین تعمیرها را خود سنان در ۱۵۸۴، پس از برخورد آذرخش، انجام داد. زمینلرزهٔ ۱۷۵۲ آسیب اندکی زد؛ در ۱۸۰۸ بخشی از خوشنویسیها نوسازی شد و در دوران سلطان عبدالمجید اول (۱۸۳۹–۱۸۶۱) درون بنا دوباره گچکاری و نقاشی شد. در جنگ روس و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) بخشی از کاشیهای جایگاه سلطان به غارت رفت و به مسکو برده شد.
در محاصرهٔ ادرنه در جنگ بالکان در ۱۹۱۳ مسجد بر اثر آتش توپخانه آسیب دید. نشان یک گلوله عمداً تعمیر نشد – به روایت، به خواست آتاتورک و برای عبرت نسلهای آینده – و مرمتهای بعدی، از جمله آخرین آنها، به آن دست نزدند. مرمتهای بزرگ در ۱۹۵۴–۱۹۷۱ و ۱۹۸۲–۱۹۸۴ انجام شد.
- ۱۵۶۸/۶۹آغاز ساخت (۹۷۶ ق)
- ۱۵۷۱فتح قبرس؛ غنایم آن بخشی از هزینهٔ مسجد را میپردازد
- دسامبر ۱۵۷۴سلیم دوم پیش از تکمیل مسجد درمیگذرد
- ۱۵۷۴/۷۵پایان ساخت مسجد (۹۸۲ ق)
- ۱۵۸۴سنان آسیب آذرخش را تعمیر میکند
- ۱۸۷۷–۱۸۷۸کاشیهای جایگاه سلطان به مسکو برده میشود
- ۱۹۱۳آسیب توپخانه در محاصرهٔ ادرنه
- ۱۹۸۲–۱۹۸۴مرمت؛ آشکار شدن نقاشیهای سکوی مؤذنان
- ۲۰۱۱میراث جهانی یونسکو
- ۲۰۲۱–۲۰۲۶مرمت جامع؛ بازگشایی در ۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۶
مجموعه و مسجد امروز
مسجد درون دیواری بیرونی، بر زمینی بلند به ابعاد حدود ۱۳۰ × ۱۹۰ متر جای دارد؛ حیاط و شبستان آن هر یک حدود ۶۰ × ۴۴ متر است. مجموعه (کلیه) شامل دارالقراء، مدرسهٔ قرائت قرآن در گوشهٔ جنوب شرقی، که امروز موزهٔ بنیاد سلیمیه است (گشایش ۲۰۰۶)، و دارالحدیث در گوشهٔ شمال شرقی است که امروز موزهٔ هنرهای ترکی و اسلامی ادرنه است (گشایش ۱۹۲۵، بازگشایی ۲۰۱۲). در سوی جنوبی مکتبخانهٔ کودکان و آراسته، بازاری سرپوشیده، قرار دارند؛ شاید داوود آغا آنها را به پایان رسانده باشد.
یونسکو در ۲۰۱۱ مسجد سلیمیه و مجموعهٔ اجتماعی آن را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. مرمتی جامع در نوامبر ۲۰۲۱ آغاز شد؛ پس از حدود چهار سال، مسجد در ۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۶، در ماه رمضان، با نخستین نماز عصر جماعت دوباره به روی نمازگزاران گشوده شد. به گفتهٔ Habertürk سالانه بیش از یک میلیون نفر از آن دیدن میکنند. از ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۵ تصویر آن بر پشت اسکناس ۱۰٬۰۰۰ لیرهای ترکیه بود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







