مرکز رایوند مجموعهای است با مسجدی بزرگ، مدرسه و اقامتگاهها در شهرک رایوند، حدود ۳۵ کیلومتری لاهور در پاکستان. پس از تجزیهٔ هند در ۱۹۴۷، جماعت تبلیغ، جنبشی که مسلمانان را به عمل به دین و رساندن آن به دیگران فرا میخواند، مرکز اصلی خود در پاکستان را در اینجا برپا کرد. هر پاییز در نزدیکی آن اجتماع رایوند برگزار میشود که منابع آن را از بزرگترین گردهماییهای مسلمانان پس از حج میشمارند.
مرکز جماعت تبلیغ
جماعت تبلیغ را مولانا محمد الیاس در ۱۹۲۶ در میوات نزدیک دهلی، به صورت برنامهای کوچک برای آموزش دین به مسلمانان بیسواد، بنیان نهاد. از آن جنبشی جهانی برآمد که اعضایش با هزینهٔ خود از مسجدی به مسجد دیگر سفر میکنند و شهادتین و نماز را به مردم میآموزند. پس از تجزیهٔ هند در ۱۹۴۷، این جنبش مرکز اصلی خود در پاکستان را در رایوند، حدود ۳۵ کیلومتری لاهور، برپا کرد.
اندیشهٔ اصلی جنبش رساندن دین از فردی به فرد دیگر است، هر کس به اندازهٔ دانستهاش. پیامبر ﷺ فرمود:
«از من [به دیگران] ابلاغ کنید اگرچه یک آیه باشد…»
مرکز امروز مجموعهای با مسجد اصلی، مدرسه و بخش مسکونی است و ویکیپدیا آن را در سنت دیوبندی اسلام سنی جای میدهد. در سراسر سال گروهها در اینجا گرد میآیند و پیش از سفر در پاکستان و خارج از آن آماده میشوند.
مسجد و مجموعه
به گفتهٔ ویکیپدیا مسجد اصلی کنونی مرکز در ۲۰۰۶ به سبک اسلامی نوین تکمیل شد و دو مناره دارد که هر یک ۴۰ متر بلندی دارد. ویکیپدیا همچنین گنجایش آن را ۱۵۰٬۰۰۰ نفر میآورد؛ این رقم در جعبهٔ اطلاعات مقاله و بیذکر منبع آمده است.
به نوشتهٔ Profit (پاکستان تودی، ۲۰۱۹) این مجموعه بر زمینی بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ فوت مربع (حدود ۳۷٬۰۰۰ متر مربع) ساخته شده و همزمان مسجد، مدرسه، اقامتگاه و مقر جنبش است. بازاری پررونق گرداگرد مرکز است که در روزهای اجتماع، فروشندگان در آن کیسهخواب، تشک، چادر و عطر میفروشند.
عکس: Saqibsandhu · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
مدرسه و بنیانگذار آن
در کنار مسجد مدرسهای (دارالعلوم) هست که در آن علوم اسلامی آموزش داده میشود. به نوشتهٔ گلف نیوز، حاجی عبدالوهاب پس از ۱۹۴۷ که به پاکستان آمد، «مدرسهٔ عربیه» را نزدیک ایستگاه تقاطع راهآهن رایوند بنیان نهاد؛ ویکیپدیا او را بنیانگذار مرکز نیز میداند.
عبدالوهاب در ۱ ژانویهٔ ۱۹۲۳ در حومهٔ دهلی زاده شد، از کالج اسلامیهٔ لاهور دانشآموخته شد و در دستگاه اداری هندِ پیش از تجزیه تحصیلدار بود. در ۱۹۴۴، در زمان حیات مولانا الیاس، به جماعت تبلیغ پیوست، شغل خود را رها کرد تا خود را وقف جنبش کند و به نوشتهٔ گلف نیوز از نخستین پنج تنی در پاکستان بود که زندگی خود را وقف این کار کردند.
در گذر دههها
رایوند از آغاز پیوندی تنگاتنگ با مرکز جنبش در نظامالدین دهلی داشت. به نوشتهٔ کتاب ضیاءالسلام «Inside the Tablighi Jamaat»، امیر دوم جنبش، مولانا محمد یوسف، پیوندهای نزدیک میان رایوند و نظامالدین را حفظ کرد و پس از سخنرانیای در خود رایوند درگذشت.
به گفتهٔ ویکیپدیا اجتماع سالانهٔ رایوند از ۱۰ آوریل ۱۹۵۴ برگزار میشود. در ۱۹۹۲ حاجی عبدالوهاب جانشین حاجی محمد بشیر و امیر جنبش در پاکستان شد و ریاست شورای رایوند را بر عهده داشت. او در نوامبر ۲۰۱۸ در رایوند درگذشت و با حضور دهها هزار نفر همانجا به خاک سپرده شد؛ ویکیپدیا امروز مولانا نذرالرحمن را رهبر مرکز میداند.
- ۱۹۲۶مولانا محمد الیاس جماعت تبلیغ را نزدیک دهلی بنیان مینهد
- ۱۹۴۴عبدالوهاب به جنبش میپیوندد
- پس از ۱۹۴۷مرکز اصلی پاکستان در رایوند؛ مدرسهٔ عربیه
- ۱۹۵۴آغاز اجتماع سالانه (به گفتهٔ ویکیپدیا)
- ۱۹۹۲حاجی عبدالوهاب امیر پاکستان میشود
- ۲۰۰۶تکمیل مسجد اصلی کنونی (به گفتهٔ ویکیپدیا)
- ۲۰۱۱تقسیم اجتماع به دو مرحله
- ۲۰۱۸درگذشت حاجی عبدالوهاب؛ جانشینی نذرالرحمن
- ۲۰۱۹گردهمایی مارس: ۵٬۳۲۴ مهمان از ۹۳ کشور
اجتماع رایوند امروز
به گفتهٔ ویکیپدیا اجتماع در زمینی ویژه در حدود پنج کیلومتری مرکز، معمولاً در نوامبر، برگزار میشود. هر مرحله چند روز، از پنجشنبه تا یکشنبه، طول میکشد و با دعایی جمعی و طولانی پایان مییابد. به دلایل اداری و امنیتی، از ۲۰۱۱ این گردهمایی برای مردم مناطق گوناگون پاکستان به دو مرحله تقسیم میشود و برای خارجیان بخشی جداگانه با مترجم وجود دارد.
برآوردهای شمار شرکتکنندگان بسیار متفاوت است. به نوشتهٔ اکسپرس تریبیون، پلیس در ۲۰۱۱ شمار حاضران مرحلهٔ نخست را بیش از نیم میلیون برآورد کرد و روزنامه اجتماع را بزرگترین گردهمایی منظم پاکستان خواند. Profit و ویکیپدیا مینویسند که شمار حاضران بیش از دو میلیون «گزارش شده است». داون در ۲۰۱۸ نوشت که اجتماع دهها هزار مبلغ را از سراسر جهان جذب میکند و زمانی بزرگترین گردهمایی مسلمانان پس از حج بود، اما اکنون اجتماع تونگی در بنگلادش از آن پیشی گرفته است.
این گردهمایی کاری بزرگ در سازماندهی نیز هست: در ۲۰۱۱ در این زمین شهری از چادرها با بیش از ۴۰۰ مغازهٔ موقت برپا شد و حدود ۳٬۰۰۰ پلیس و ۵٬۰۰۰ داوطلب نظم را برقرار کردند. به نوشتهٔ Profit در گردهمایی کوچکتری در مارس ۲۰۱۹ نزدیک به ۳۰۰٬۰۰۰ نفر حضور داشتند، از جمله ۵٬۳۲۴ مهمان از ۹۳ کشور.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.

