مسجد امام محمد بن عبدالوهاب که با نام مسجد دولتی قطر شناخته میشود، بر بلندیای در منطقهٔ الجبیلات، در شمال مرکز دوحه، قرار دارد. این مسجد در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱ بهعنوان بزرگترین مسجد کشور گشوده شد و طرح آن از معماری سنتی قطر و مسجد کهن القبیب، ساختهٔ ۱۸۷۸، الهام گرفته است. دهها گنبد آن بر فراز طاقهای ماسهسنگی از دور پیداست و امروز کانون نماز و دانش در پایتخت قطر است.
مسجد دولتی قطر
مسجد بر تپهای در منطقهٔ الجبیلات، در شمال مرکز دوحه، برافراشته است و از فاصلهٔ دور دیده میشود. این بزرگترین و شناختهترین مسجد قطر است: عالمان سرشناس در آن درس میدهند، نماز جمعه و نماز تراویح رمضان در آن برپا میشود و شبها سراسر بنا روشن است.
نام آن از محمد بن عبدالوهاب، عالم سدهٔ هجدهم میلادی از نجد در مرکز شبهجزیرهٔ عربستان، گرفته شده است. در راهنماهای گردشگری و زبان روزمره آن را مسجد دولتی (State Mosque) نیز میخوانند.
الگو: مسجد کهن القبیب
به گفتهٔ خبرگزاری قطر (QNA)، طرح مسجد از مسجد القبیب الهام گرفته است که شیخ جاسم بن محمد آل ثانی، بنیانگذار قطر نوین، در ۱۸۷۸ در دوحه ساخت. آن مسجد کهن از سنگ و گچ بود، با حیاطی باز، چهار رواق رو به قبله و ۴۴ گنبد بر ستونها – همان نقشهٔ سنتی قطری که مسجد نو در مقیاسی بسیار بزرگتر تکرار میکند.
مسجد القبیب در آغاز دههٔ ۱۹۶۰ ویران شد و بنایی بتنی جای آن را گرفت که در حدود بیست سال فرسوده شد. در ۲۰۰۹ تصمیم گرفته شد که با اندازههای اصلی و بدون مصالح نو بازسازی شود و در ۲۰۱۲ دوباره گشوده شد. سنت در جزئیات مسجد نو نیز پیداست: به گفتهٔ ویکیپدیا، طرح تأسیسات آبی آن از یکی از منابع سنتی آب شیرین قطر الهام گرفته است.
عکس: Alex Sergeev (www.asergeev.com) · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
گنبدها، سنگ و حیاطها
بر شبستان اصلی ۲۸ گنبد بزرگ و بر حیاط بیرونی ۶۵ گنبد کوچکتر نشسته است که رواقها را نیز میپوشانند و سایه میدهند. منابع شمار کل را گوناگون آوردهاند: Visit Qatar و Gulf Times ۹۳، ویکیپدیا ۹۶ (با دو گنبد کوچک بالای محراب و گنبد مناره) و صفحهٔ جایزهٔ الفوزان ۹۹ – در حالی که راهنمای Marhaba صریحاً میگوید شمار آنها ۹۹ نیست.
نمای مسجد از ماسهسنگ با ردیفهایی از طاق است و حیاطها و رواقها با مرمر صیقلی خاکیرنگ فرش شدهاند که در تابستان زیر پا خنک میماند. از شرق به سوی قبله، حیاط بیرونی، رواقها، حیاط درونی و شبستان پیدرپی میآیند؛ سه درِ اصلی و ۱۷ درِ فرعی به درون راه دارند و بنا سه طبقه و یک مناره دارد. محراب به بلندی ۱۱ متر با مرمر سفید پوشیده شده و در بخش بالایی آن نام الله ﷻ نقش بسته است، و ۲۸ چلچراغ مسی در ارتفاع ۱۴ متری شبستان آویختهاند.
به گفتهٔ صفحهٔ جایزهٔ عبداللطیف الفوزان برای معماری مسجد، طرح آن را دفتر Arab Engineering Bureau تهیه کرده و مالک آن وزارت اوقاف و امور اسلامی قطر است.
ساخت و گشایش
به گفتهٔ QNA، کار ساخت در اواخر ۲۰۰۶ آغاز شد. مسجد در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱ به دست امیر وقت، شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، گشوده شد. مجموعه حدود ۱۷۵٬۰۰۰ متر مربع زمین را در بر میگیرد که ۱۹٬۵۶۵ متر مربع آن زیربناست (برخی منابع ۱۹٬۵۵۰ میگویند)، و کمربندی سبز به مساحت ۴۷٬۳۶۲ متر مربع گرداگرد آن است.
در این کمربند ۱٬۶۴۲ درخت، بیشتر سدر بومی، میروید که شبکهٔ آبیاری خود مسجد آنها را آب میدهد. پارکینگی برای حدود ۳٬۰۰۰ خودرو هست و پلهها و سطحهای شیبدار از سه سو فضای بیرونی را به سطح حیاط میپیوندند، برای افراد دارای معلولیت نیز.
- ۱۸۷۸شیخ جاسم بن محمد مسجد القبیب را در دوحه میسازد
- آغاز دههٔ ۱۹۶۰مسجد کهن القبیب ویران و بنایی بتنی جایگزین آن میشود
- اواخر ۲۰۰۶آغاز ساخت مسجد نو
- ۲۰۰۹تصمیم به بازسازی القبیب با اندازههای اصلی
- ۱۶ دسامبر ۲۰۱۱امیر حمد بن خلیفه آل ثانی مسجد را میگشاید
- ۲۰۱۲مسجد بازسازیشدهٔ القبیب دوباره گشوده میشود
مسجد امروز
گنجایش مسجد در منابع گوناگون آمده است. به گفتهٔ QNA و ویکیپدیا، شبستان مردانهٔ مجهز به تهویهٔ مطبوع حدود ۱۱٬۰۰۰ نمازگزار و شبستان زنانه حدود ۱٬۲۰۰ نفر را جای میدهد و با حیاطها مسجد حدود ۳۰٬۰۰۰ نفر را در بر میگیرد؛ Gulf News تا ۱۰٬۰۰۰ و صفحهٔ جایزهٔ الفوزان ۱۲٬۳۹۰ نوشتهاند. مسجد سه کتابخانه، اتاقهایی برای حفظ قرآن و نمازخانهها و وضوخانههای جداگانه برای مردان و زنان دارد؛ به گفتهٔ Marhaba هر پنجشنبه شب پس از نماز سخنرانی عمومی برگزار میشود.
نمازهای روزانه، نماز جمعه و تراویح نمازگزاران را از سراسر دوحه به اینجا میآورد – مسجد هر روز همان چیزی را زنده نگه میدارد که به فرمودهٔ پیامبر ﷺ اسلام بر آن بنا شده است:
«اسلام بر پنج [پایه] بنا شده است: شهادت دادن به اینکه معبود [بهحقی] نیست جز الله و اینکه محمد بنده و فرستادهی اوست…»
پیامبر ﷺ سپس برپا داشتن نماز، دادن زکات، حج خانهٔ خدا و روزهٔ رمضان را برمیشمارد. بیرون از اوقات نماز، مسجد به روی بازدیدکنندگان با پوشش مناسب باز است؛ به گفتهٔ Visit Qatar در صورت نیاز روسری و عبا به زنان داده میشود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.

