مسجد النبی در مدینه، پس از مسجدالحرام در مکه، دومین مسجد مقدس اسلام است. پیامبر ﷺ آن را پس از هجرت در سال ۶۲۲ خود ساخت – حیاطی ساده از خشت و تنهٔ نخل – و از همان حیاط یکی از بزرگترین مساجد جهان پدید آمد. آرامگاه پیامبر ﷺ نیز در آن است، زیر گنبد سبز.
دومین مسجد مقدس اسلام
مسجد النبی یکی از سه مسجدی است که برای عبادت به سویشان بار سفر بسته میشود. در حدیثی که ابوسعید خدری روایت کرده آمده است:
«و بار سفر بسته نمیشود مگر به سوی سه مسجد: مسجد الحرام و مسجد الاقصی و این مسجد من»
نماز در آن فضیلتی ویژه دارد. ابوهریره روایت میکند که پیامبر ﷺ فرمود:
«یک نماز در این مسجد من بهتر از هزار نماز در دیگر مساجد است، جز مسجد الحرام»
ساخت در سال ۶۲۲
هنگامی که پیامبر ﷺ به مدینه رسید، زمین مسجد از آنِ دو پسر یتیم به نامهای سهل و سهیل بود. آنها خواستند زمین را هدیه کنند، اما پیامبر ﷺ بر پرداخت بهای آن پافشاری کرد.
ساخت حدود هفت ماه طول کشید و یاران همراه با پیامبر ﷺ در آن کار کردند. مسجد حدود ۳۰٫۵ × ۳۵٫۶ متر بود: دیوارهایی از خشت، ستونهایی از تنهٔ نخل و سقفی از گل کوبیده و برگ نخل به بلندی حدود ۳٫۶ متر. سه در داشت: باب الرحمه، باب جبرئیل و باب النساء.
در نخستین ماهها قبله به سوی بیتالمقدس، در شمال، بود؛ هنگامی که قبله به سوی کعبه در مکه تغییر کرد، مسجد رو به جنوب شد.
عکس: Muhammad Mahdi Karim, King Eliot, Anaya Ki Family, Indonesiagood · GFDL 1.2, CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0, CC BY 4.0, CC BY 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
قلب جامعه
مسجد النبی تنها جای نماز نبود. در آن آموزش داده میشد، مشورت و داوری انجام میگرفت، هیئتها پذیرفته میشدند و کمکها پخش میشد. در کنار دیوار شمالی «صُفّه» بود – جایی سرپوشیده که یاران تهیدست در آن زندگی میکردند و به «اهل صفه» شناخته میشدند.
در کنار دیوار شرقی حجرههای همسران پیامبر ﷺ بود. در یکی از آنها، حجرهٔ عایشه، پیامبر ﷺ در سال ۶۳۲ درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد؛ بعدها ابوبکر و عمر در کنار او دفن شدند.
منبر و محراب
در سالهای نخست مسجد منبر نداشت؛ بعدها برای پیامبر ﷺ منبری از چوب «الغابه»، نزدیک مدینه، ساخته شد. سهل بن سعد روایت میکند که پیامبر ﷺ بر آن نماز گزارد و سپس فرمود:
«ای مردم، برای این چنین کردم که از من تبعیت کنید و نماز مرا فرا گیرید.»
منبر در طول سدهها چند بار جایگزین شد؛ منبر مرمرین کنونی را سلطان عثمانی مراد سوم در سال ۱۵۹۰ نصب کرد. محراب نبوی جایی را نشان میدهد که پیامبر ﷺ در آن امامت میکرد؛ شکل کنونی آن را سلطان مملوکی قایتبای در ۱۴۸۳–۱۴۸۴ داد. مسجد نخستین محراب فرورفتهاش را در آغاز سدهٔ هشتم میلادی یافت – که نخستین محراب از این گونه در معماری اسلامی شمرده میشود.
روضه
فضای میان منبر و حجرهای که پیامبر ﷺ در آن به خاک سپرده شده «روضه» (الروضة الشریفة) نام دارد و یکی از باغهای بهشت شمرده میشود. در گذشته با فرشی سبز از دیگر بخشهای مسجد جدا میشد.
روضه امروز پربازدیدترین بخش مسجد است، از این رو زمان ورود به آن از پیش با برنامهٔ رسمی «نُسُک» رزرو میشود.
گنبد سبز
تا مدتها بر فراز آرامگاه پیامبر ﷺ گنبدی نبود. نخستین گنبد را، چوبی و بیرنگ، سلطان مملوکی قلاوون در سال ۱۲۷۹ ساخت. پس از آتشسوزی بزرگ ۱۴۸۱، سلطان قایتبای مسجد و گنبد را بازسازی کرد، با پایهای از آجر و گنبدی چوبی پوشیده با سرب.
گنبد کنونی را سلطان عثمانی محمود دوم در ۱۸۱۷–۱۸۱۸ ساخت و نخستین بار در سال ۱۸۳۷ سبز رنگ شد – از آن هنگام همهٔ جهان آن را گنبد سبز میشناسد.
توسعهها در گذر سدهها
از حیاط سادهٔ سال ۶۲۲، مسجد در هر دوره بزرگتر شد. خلیفهها عمر و عثمان آن را گسترش دادند و عثمان آن را با سنگ ساخت؛ امویان حجرههای همسران پیامبر ﷺ را به مسجد افزودند و نخستین منارهها را برپا کردند؛ و عثمانیان در میانهٔ سدهٔ نوزدهم شبستان گنبددار را ساختند که امروز کهنترین بخش مسجد است.
توسعههای بزرگ سعودی در سدهٔ بیستم آن را به یکی از بزرگترین بناهای جهان تبدیل کرد، با ده مناره، گنبدهای لغزان بر بام و چترهای بزرگ در صحنها.
- ۶۲۲پیامبر ﷺ مسجد را میسازد، حدود ۳۰ × ۳۶ متر
- ۶۲۹توسعه پس از خیبر، حدود ۴۷ × ۴۷ متر
- حدود ۶۳۸خلیفه عمر: حدود ۵۷ × ۶۶ متر
- ۶۴۹خلیفه عثمان: دیوارها و ستونهای سنگی، چوب ساج، حدود ۸۱ × ۶۳ متر
- ۷۰۷–۷۰۹ولید یکم: حجرهها درون مسجد، نخستین محراب فرورفته، چهار مناره
- ۷۷۵–۷۸۵خلیفهٔ عباسی مهدی آن را به سوی شمال گسترش داد
- ۱۲۷۹نخستین گنبد، چوبی، بر فراز آرامگاه
- ۱۴۸۱آتشسوزی بزرگ؛ بازسازی سلطان قایتبای
- ۱۵۹۰منبر مرمرین سلطان مراد سوم
- ۱۸۴۹آغاز بازسازی عثمانی سلطان عبدالمجید یکم؛ ۱۳ سال طول کشید
- ۱۹۵۱نخستین توسعهٔ سعودی، بخشها و منارههای تازه
- ۱۹۸۵–۱۹۹۲توسعهٔ بزرگ: حدود ۱۶۰٬۰۰۰ متر مربع، ۲۷ گنبد لغزان
- ۲۰۱۲اعلام توسعهای تازه برای ۱٫۶ تا ۲ میلیون نمازگزار
زیارت مسجد
زیارت مسجد النبی بخشی از حج نیست، اما بیشتر حاجیان و عمرهگزاران آن را زیارت میکنند و بسیاری از مسلمانان بهویژه برای آن به مدینه میآیند. مسجد در تمام روز برای نماز باز است؛ برای روضه، چنانکه گفته شد، از پیش وقت گرفته میشود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







