مسجدالاقصی در شهر قدیم بیتالمقدس، بنا بر سنت اسلامی، سومین مکان مقدس اسلام و نخستین قبلهٔ مسلمانان است. این نام بر دو چیز دلالت دارد: کل محوطهٔ حصاردار به مساحت حدود ۱۴۴٬۰۰۰ متر مربع که الحرم الشریف نیز نامیده میشود، و مسجد جامع با گنبد خاکستری نقرهفام در انتهای جنوبی آن، یعنی مسجد قِبلی. این نوشته به کل حرم و مسجد قبلی میپردازد؛ قبةالصخره مقالهٔ جداگانهای دارد.
UNESCOمیراث جهانی: شهر قدیم بیتالمقدس و باروهای آن (۱۹۸۱)، از ۱۹۸۲ در فهرست میراث در خطر
یک نام برای حرم و مسجد
مسجدالاقصی یعنی «دورترین مسجد». در سنت اسلامی این نام کل محوطهٔ روی تپه در جنوب شرقی شهر قدیم را در بر میگیرد که الحرم الشریف (حرم شریف) نیز خوانده میشود. درون حصار آن قبةالصخره، مسجدها و نمازخانههای بسیار، مدرسهها، چهار مناره و دروازهها جای دارند – همهٔ این فضا مسجد به شمار میآید.
به معنای محدود، الاقصی مسجد جامع بزرگ در انتهای جنوبی حرم است که گنبد سربپوشش خاکستری نقرهفام به نظر میرسد. آن را مسجد قبلی (الجامع القبلی) نیز مینامند، زیرا در سوی قبله – در جنوب، رو به مکه – قرار دارد. قبةالصخره با گنبد زرینش بنای دیگری در میانهٔ حرم است.
نخستین قبله و اسراء
قرآن در سورهٔ اسراء (۱۷:۱) بیان میکند که الله ﷻ بندهٔ خود را شبانه از مسجدالحرام به مسجدالاقصی برد؛ این اسراءِ پیامبر ﷺ است که به روایت، معراج به آسمانها در پی آن آمد. به روایت، پیامبر ﷺ در آن شب در این مکان امامت نماز پیامبران پیشین را بر عهده داشت.
بیتالمقدس نخستین قبلهٔ مسلمانان نیز بود. بنا بر حدیث براء بن عازب (بخاری، ۴۴۹۲)، مسلمانان در مدینه همراه پیامبر ﷺ شانزده یا هفده ماه رو به بیتالمقدس نماز گزاردند و سپس قبله به سوی کعبه گردانده شد؛ مورخان این تغییر را در سال دوم هجرت میدانند. قرآن در سورهٔ بقره (۲:۱۴۲) از آن سخن میگوید. عبدالله بن عمر روایت میکند که این خبر چگونه به مردم قبا رسید:
«زمانی که مردم در قبا و در حال خواندن نماز صبح [رو به بیت المقدس] بودند فردی نزد آنها رفته و گفت: … این درحالی بود که روی آنها به سوی شام بود، پس رو به کعبه چرخیدند.»
عکس: Godot13, Matson Collection, Aseel zm, Miriam Mezzera from Jerusalem · CC BY-SA 4.0, Public domain, CC BY 2.0, GFDL 1.2, CC BY 4.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
حرم و مسجد قبلی
حرم حدود ۱۴۴٬۰۰۰ متر مربع (۱۴۴ دونم) وسعت دارد و بنا بر ارقامی که ویکیپدیا نقل میکند، بیش از ۲۰۰ اثر تاریخی را در خود جای داده است. یازده دروازه به روی مسلمانان باز است و چهار منارهٔ آن در دوران مملوکان، میان سالهای ۱۲۹۸ و ۱۳۶۷، ساخته شدهاند. بنا بر برآوردها، بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ نفر میتوانند در صحن آن نماز بگزارند.
مسجد قبلی ۸۳ متر طول و ۵۶ متر عرض دارد و تا حدود ۵٬۰۰۰ نمازگزار را در خود جای میدهد. هفت شبستان با ۴۵ ستون (۳۳ از مرمر سفید و ۱۲ از سنگ) و ۱۲۱ پنجرهٔ شیشهٔ رنگی از دوران عباسی و فاطمی دارد. نمای آن با چهارده طاق سنگی از سال ۱۰۶۵ است. ضمیمههای غربی و شرقی که شوالیههای معبد افزودند، امروز نمازخانهٔ زنان و موزهٔ اسلامیاند.
در گذر سدهها
خلیفه عمر بن خطاب در سال ۶۳۷ وارد بیتالمقدس شد. بنا بر روایت اسلامی، او نمازگاهی کوچک در جنوب صخره ساخت؛ برخی مورخان، مانند کرسول، این روایت را نامعتبر میدانند. زائر آرکولف حدود ۶۷۹–۶۸۲ (به گزارشی حدود ۶۷۰) مسجدی مستطیل و بیشتر چوبین برای ۳٬۰۰۰ نفر دید. مسجد بزرگ را امویان ساختند: بخشی از منابع آغاز آن را به عبدالملک بن مروان و پایانش را به پسرش ولید اول (۷۰۵–۷۱۵) نسبت میدهند و برخی تنها به ولید.
زمینلرزهها چند بار آن را ویران کردند. پس از زلزلهٔ ۷۴۶، خلیفهٔ عباسی منصور آن را مرمت کرد (۷۵۸) و مهدی در ۷۸۰ آن را با گنبدی میانی تا پانزده شبستان گسترش داد. پس از زلزلهٔ ۱۰۳۳، خلیفهٔ فاطمی الظاهر آن را در ۱۰۳۴–۱۰۳۶ با هفت شبستان از نو ساخت و کار در ۱۰۶۵ در روزگار المستنصر به پایان رسید.
در ۱۰۹۹ صلیبیان بیتالمقدس را گرفتند و مسجد را کاخ سلطنتی و از ۱۱۱۹ مقر شوالیههای معبد کردند. در ۱۱۸۷ صلاحالدین ایوبی شهر را باز پس گرفت، مسجد را به کارکرد خود بازگرداند و منبری را در آن نهاد که نورالدین زنگی سفارش داده و اخترینی در حلب ساخته بود (منابع ۱۱۶۸–۶۹ یا ۱۱۶۸–۷۴ را میآورند). المعظم عیسی ایوبی در ۱۲۱۷/۱۲۱۸ رواقی ساخت و سلطان مملوک الکامل شعبان در ۱۳۴۵ دو شبستان و دو دروازه افزود. عثمانیان پس از ۱۵۱۷ در خود مسجد دگرگونی بزرگی پدید نیاوردند؛ سلیمان پاشا العادل در ۱۸۱۶ آن را مرمت کرد و در ۱۹۲۴–۲۵ مرمتی بزرگ زیر نظر معمار ترک احمد کمالالدین انجام شد. زلزلههای ۱۹۲۷ و ۱۹۳۷ دوباره به آن آسیب زدند و در ۱۹۳۸ و ۱۹۴۲ تعمیر شد.
- ۶۳۷خلیفه عمر وارد بیتالمقدس میشود؛ به روایت، نمازگاهی کوچک
- حدود ۶۷۹–۶۸۲آرکولف مسجدی چوبین برای ۳٬۰۰۰ نفر را وصف میکند
- ۷۰۵–۷۱۵مسجد اموی (عبدالملک و/یا ولید اول)
- ۷۴۶–۷۸۰زلزله؛ مرمت منصور (۷۵۸) و مهدی (۷۸۰)
- ۱۰۳۳–۱۰۳۶زلزله؛ الظاهر مسجد را با هفت شبستان از نو میسازد
- ۱۰۹۹صلیبیان؛ کاخ، سپس مقر شوالیههای معبد
- ۱۱۸۷صلاحالدین مسجد را احیا و منبر نورالدین را نصب میکند
- ۱۲۹۸–۱۳۶۷چهار منارهٔ مملوکی حرم
- ۱۹۶۹آتشسوزی؛ منبر نورالدین میسوزد
- ۲۰۰۷نصب منبر نو
الاقصی امروز
در ۲۱ اوت ۱۹۶۹ آتشسوزی عمدی بخش جنوب شرقی مسجد را، و همراه آن منبر نورالدین و گنبد چوبی کهن را، نابود کرد. گنبد از بتن بازسازی شد، نخست با آلومینیوم پوشانده شد و در ۱۹۸۳ دوباره، مانند اصل، با سرب. منبری نو به الگوی منبر از دست رفته، با طرح جمیل بدران، در چهار سال در اردن ساخته و در فوریهٔ ۲۰۰۷ نصب شد.
ادارهٔ حرم با اوقاف اسلامی بیتالمقدس است، تحت سرپرستی اردن که از ۱۹۴۸ برقرار است؛ از ۱۹۶۷ دسترسی به آن در کنترل مقامات اسرائیلی است. شهر قدیم بیتالمقدس و باروهای آن در ۱۹۸۱ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و از ۱۹۸۲ در فهرست میراث جهانی در خطر است. الاقصی امروز نیز جای نمازهای روزانه و نماز جمعه است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.

![مسجدالاقصی – Title: The Temple area. Jerusalem. The Mosque el-Aksa [i.e., al-Aqsa]. (Interior nave). Abstract/medium: G. Eric and Edith Matson Photograph Collection Physical](assets/mosques/art/aqsa/2-600.webp)





