مسجدالحرام در مکه مقدسترین مسجد اسلام و بزرگترین مسجد جهان است. در میانهٔ آن کعبه قرار دارد؛ خانهای که به گفتهٔ قرآن، ابراهیم و پسرش اسماعیل پایههایش را بالا بردند و مسلمانان سراسر جهان در نماز به سوی آن رو میکنند. هر سال حاجیان و در تمام سال عمرهگزاران را پذیرا میشود.
کعبه، نخستین خانهٔ عبادت
مسجدالحرام کعبه را، که بنایی مکعبشکل در میانهٔ صحن آن است، در بر گرفته است. کعبه قبله است – سویی که مسلمانان سراسر جهان در نماز به آن رو میکنند – و در نگاه مسلمانان حرم آن نخستین مسجدی است که هرگز وجود داشته است.
قرآن (بقره: ۱۲۷) بازمیگوید که ابراهیم و پسرش اسماعیل چگونه پایههای خانه را بالا بردند، و (حج: ۲۶–۲۷) که چگونه جای خانه به ابراهیم نشان داده شد و به او فرمان رسید مردم را به حج فرا بخواند. در (آل عمران: ۹۶–۹۷) کعبه نخستین خانهای خوانده شده که برای مردم نهاده شد و مقام ابراهیم در آن است.
ابوذر روزی از پیامبر ﷺ پرسید نخستین مسجدی که در زمین نهاده شد کدام بود. پیامبر ﷺ پاسخ داد: مسجدالحرام، و پس از آن مسجدالاقصی، و میان آن دو چهل سال فاصله بود – و افزود که هر جا وقت نماز فرا رسید، همانجا نماز بگزار، که فضیلت در آن است. این حدیث را بخاری و مسلم روایت کردهاند (متفق علیه)؛ HadeethEnc آن را فعلاً به عربی آورده است.
هنگامی که پیامبر ﷺ در سال ۶۳۰ وارد مکه شد، بتهای پیرامون کعبه شکسته شدند؛ قرآن (انبیاء: ۵۷–۵۸) کاری همانند را از ابراهیم بازمیگوید.
کعبه، حجرالاسود و مقام ابراهیم
بلندی کعبه حدود ۱۳ متر است (برخی دادهها حدود ۱۵ متر میگویند) و بر پایهای حدود ۱۲٫۹ × ۱۱ متر استوار است. پوششی به نام کسوه بر آن است که هر سال در نهم ذیالحجه تعویض میشود. در کنار ضلع شمالی آن دیواری کوتاه و نیمدایره است به نام حِجر اسماعیل یا حطیم: به گفتهٔ منابع، قریش هنگام بازسازی کعبه به سبب کمبود هزینه این بخشِ شش ذراعی را بیرون از کعبه نهادند.
حجرالاسود در رکن شرقی کعبه نشانده شده است. امروز چند پاره در قابی سیمین است و بخش نمایان آن حدود ۲۰ × ۱۶ سانتیمتر است. به روایت، فرشتهای آن را برای ابراهیم آورد. حدود سال ۶۰۵، هنگامی که قریش کعبه را بازسازی میکردند، قبیلهها بر سر اینکه چه کسی سنگ را به جایش بازگرداند به نزاع افتادند؛ پیامبر ﷺ آن را بر پارچهای نهاد، سران قبیلهها با هم آن را بلند کردند و او با دست خود سنگ را در جایش نهاد. در سال ۹۳۰ قرمطیان سنگ را بردند و در سال ۹۵۲ بازگردانده شد (در بخشی از منبع ۹۵۱ آمده است).
طواف از حجرالاسود آغاز میشود؛ حاجیان آن را میبوسند، لمس میکنند یا به سویش اشاره میکنند. عمر رضی الله عنه نزد حجرالاسود آمد، آن را بوسید و فرمود:
«همانا من میدانم که تو سنگی بیش نیستی، نه زیان میرسانی و نه سود، و اگر ندیده بودم که پیامبر صلی الله علیه و سلم تو را میبوسند، تو را نمیبوسیدم»
مقام ابراهیم سنگی کوچک و چهارگوش است به اندازهٔ حدود ۴۰ × ۴۰ سانتیمتر و بلندی ۲۰ سانتیمتر، با جای پایی که روایت آن را به ابراهیم نسبت میدهد: به یک روایت، او هنگام ساختن کعبه بر آن میایستاد. قرآن از آن یاد میکند (بقره: ۱۲۵، آل عمران: ۹۷). در سال ۱۹۶۷ گنبدی شیشهای بر آن نهادند و امروز نزدیک کعبه در محفظهای از فلز زرینرنگ جای دارد.
عکس: TaLha Hussain (BAIG), معتز توفيق اغبارية, Khalili Collections, The British Library · CC BY 3.0, CC BY-SA 3.0, CC BY-SA 4.0, No restrictions, CC BY 2.0, CC0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
زمزم، صفا و مروه
چاه زمزم حدود ۲۰ متر در شرق کعبه است؛ ژرفای آن حدود ۳۰ متر و قطرش از ۱٫۰۸ تا ۲٫۶۶ متر است. به روایت اسلامی، ابراهیم هاجر و پسرشان اسماعیل را در بیابان نهاد؛ هاجر در جستوجوی آب هفت بار میان تپههای صفا و مروه رفت و آمد، و آب جوشید – به روایتها، آنگاه که اسماعیل خردسال پا بر زمین کوفت، یا جبرئیل آن را گشود. روایت، بازیافتن و کندن دوبارهٔ چاه را در سدهٔ ششم میلادی به عبدالمطلب، پدربزرگ پیامبر ﷺ، نسبت میدهد.
از سال ۱۹۶۴ چاه به اتاقی در زیرزمین باز میشود که دیدارکنندگان نمیتوانند به آن وارد شوند. آب آن به طرح آب زمزم ملک عبدالله در کُدَی، که در سال ۲۰۱۰ گشایش یافت، پمپ میشود؛ در مسجد بیرون از فصل حج روزانه حدود ۷۰۰٬۰۰۰ لیتر و در فصل حج روزانه حدود ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ لیتر توزیع میشود.
قرآن (بقره: ۱۵۸) صفا و مروه را از شعائر الله میشمارد. حاجیان به یاد هاجر هفت بار میان آن دو رفت و آمد میکنند – این همان سعی است. امروز دالان سرپوشیدهٔ مسعی، به درازای ۳۷۵ متر و پهنای حدود ۴۰ متر و در چهار طبقه، دو تپه را به هم میپیوندد.
در گذر سدهها
در روزگار پیامبر ﷺ مسجد فضایی باز پیرامون کعبه بود. در سال ۶۳۷ خلیفه عمر به سبب افزایش شمار مسلمانان حدود ۱٬۵۰۰ متر مربع بر آن افزود و آن را به حدود ۳٬۶۰۰ متر مربع رساند، و خلیفه عثمان برای نخستین بار رواقهای سرپوشیده افزود. عبدالله بن زبیر مسجد را به ۷٬۴۶۵ متر مربع گسترش داد و پس از آتشسوزی سال ۶۸۳ کعبه را چنان بازساخت که حطیم را نیز در بر گیرد؛ در سال ۶۹۳ خلیفهٔ اموی عبدالملک کعبه را دوباره ساخت و ولید یکم ستونهای چوبی را با ستونهای مرمرین جایگزین کرد.
خلیفهٔ عباسی منصور مسجد را در سالهای ۷۵۴–۷۵۷ گسترش داد و مهدی (از ۷۷۹) و هادی (۷۸۵–۷۸۶) گسترشی بزرگ تا حدود ۲۸٬۰۰۰ متر مربع انجام دادند. مسجد، جز افزودههایی کوچک، تا دوران سعودی همین اندازه را داشت.
در دوران عثمانی سلطان سلیم دوم در سال ۱۵۷۰ معمارباشی، معمار سنان، را به کار گماشت و او بام تخت را با گنبدهایی آراسته به خوشنویسی جایگزین کرد. سیلهای سالهای ۱۶۲۱ و ۱۶۲۹ به کعبه و دیوارهای مسجد آسیب زدند (مقالهٔ ویکیپدیا دربارهٔ کعبه فروریختن دیوارهای آن را در ۱۶۲۶ میداند)؛ سلطان مراد چهارم آنها را مرمت کرد، رواقی سنگی و سه مناره افزود – روی هم هفت مناره – و کف مرمرین تازهای گسترد. کارهای عثمانی مسجد را بزرگتر نکرد.
نخستین گسترش سعودی در سال ۱۹۵۵ در دوران ملک سعود آغاز شد، در دوران ملک فیصل و ملک خالد ادامه یافت و به گفتهٔ ویکیپدیا تا ۱۹۷۶ به درازا کشید. به گفتهٔ سعودیپدیا مساحت با آن به ۱۶۰٬۱۶۸ متر مربع رسید، برای ۳۰۰٬۰۰۰ نمازگزار (۴۰۰٬۰۰۰ در اوج ازدحام)، با هفت مناره هر یک به بلندی ۸۹ متر؛ مسعی به مسجد پیوست و طبقهٔ دومی یافت. در این روند بسیاری از ستونهای دوران عثمانی برداشته شد.
دومین گسترش، گسترش ملک فهد، مسجد را در سوی غربی آن بزرگ کرد (ویکیپدیا ۱۹۸۶–۱۹۹۴ را میآورد و سعودیپدیا نهادن سنگ بنا را ۱۹۸۸ میداند). به گفتهٔ سعودیپدیا حدود ۸۷٬۰۰۰ متر مربع افزوده شد و مساحت کل به ۳۶۶٬۱۶۸ متر مربع رسید، برای ۸۲۰٬۰۰۰ نمازگزار در روزهای عادی و بیش از یک میلیون در اوج ازدحام، با دو منارهٔ تازه هر یک به بلندی ۹۶ متر و دروازهٔ ملک فهد.
سومین گسترش در سال ۲۰۰۸ اعلام شد؛ کار در سال ۲۰۱۱ در دوران ملک عبدالله آغاز شد، ملک سلمان در سال ۲۰۱۵ طرح را گشایش داد و به گفتهٔ سعودیپدیا کار ادامه دارد. ارقام در منابع گوناگون یکسان نیستند: سعودیپدیا مساحت ساختهشده را حدود ۱٫۴۷ میلیون متر مربع و ظرفیت را ۱٫۸۵ میلیون نمازگزار میآورد (در مقالهٔ دیگری از آن: دو میلیون)، ویکیپدیا طرح سال ۲۰۱۱ را برای رساندن ظرفیت از ۷۷۰٬۰۰۰ به بیش از ۲٫۵ میلیون نقل میکند، و در سال ۲۰۲۶ ادارهٔ کل امور مسجدالحرام و مسجدالنبی مساحت سومین گسترش را حدود ۱٬۲۱۴٬۰۰۰ متر مربع اعلام کرد.
- حدود ۶۰۵قریش کعبه را بازسازی میکنند؛ پیامبر ﷺ حجرالاسود را در جایش مینهد
- ۶۳۷خلیفه عمر مسجد را به حدود ۳٬۶۰۰ متر مربع میرساند
- ۶۸۳ابن زبیر پس از آتشسوزی کعبه را بازمیسازد؛ مسجد ۷٬۴۶۵ متر مربع
- ۷۷۹–۷۸۶مهدی و هادی: حدود ۲۸٬۰۰۰ متر مربع
- ۹۳۰–۹۵۲قرمطیان حجرالاسود را میبرند؛ در ۹۵۲ بازگردانده میشود
- ۱۵۷۰گنبدهای معمار سنان در دوران سلیم دوم
- ۱۶۲۱–۱۶۲۹سیلها؛ مرمت مراد چهارم، هفت مناره
- ۱۹۵۵–۱۹۷۶نخستین گسترش سعودی، ۱۶۰٬۱۶۸ متر مربع
- ۱۹۸۸دومین گسترش سعودی (ملک فهد)، ۳۶۶٬۱۶۸ متر مربع
- ۲۰۱۱–۲۰۱۵سومین گسترش سعودی، گشایش در ۲۰۱۵
مسجد امروز
مسجدالحرام کانون حج و عمره است. طواف – هفت دور گرد کعبه، خلاف جهت عقربههای ساعت، با آغاز از حجرالاسود – بخشی از هر دو است، و همچنین سعی میان صفا و مروه. حج سالی یک بار در ماه ذیالحجه به جا آورده میشود و عمره در سراسر سال.
مسلمانان هر جا که باشند در نماز رو به کعبه میکنند؛ اینجا، در پای آن، نمازگزاران از هر سو گرد آن میایستند. در نزدیکی مسجد برج ساعت سلطنتی مکه به بلندی ۶۰۱ متر سر برافراشته که در سال ۲۰۱۲ در مجموعهٔ ابراج البیت به پایان رسید.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.



![مسجدالحرام – View this map on the BL Georeferencer service. Image taken from: Title: "[The Gallery of Geography, a pictorial and descriptive tour of the world.]" Author: MIL](assets/mosques/art/haram/4-600.webp)



