مسجد حبیب نجار در مرکز کهن انطاکیه (Antakya)، در دامنهٔ کوه سیلپیوس در جنوب ترکیه قرار دارد. این مسجد نام حبیب نجار را بر خود دارد؛ کسی که روایت او را همان مؤمن سورهٔ یس میداند که قومش را به پیروی از فرستادگان فراخواند، و اغلب نخستین مسجد ساختهشده در آناتولی خوانده میشود که پس از فتح انطاکیه به دست مسلمانان برپا شد. این مسجد در زلزلههای ۶ فوریهٔ ۲۰۲۳ آسیب سختی دید و پس از بازسازی در ۲۷ دسامبر ۲۰۲۵ دوباره به روی نمازگزاران گشوده شد.
حبیب نجار و قومش
سورهٔ یس (۳۶: ۱۳–۲۷) از شهری سخن میگوید که فرستادگانی به سوی آن آمدند. مردمش آنان را نپذیرفتند؛ آنگاه مردی از دورترین نقطهٔ شهر شتابان آمد، قومش را به پیروی از فرستادگان فراخواند و به خاطر ایمانش کشته شد و به بهشت درآمد. مفسران این شهر را انطاکیه و آن مرد را حبیب با لقب نجار میدانند، هرچند در نام پدر و پیشهٔ او اختلاف دارند.
دانشنامهٔ اسلام TDV یادآور میشود که احادیث دربارهٔ جای آن شهر، زمان رویداد و هویت آن مرد چیزی نمیگویند و آرامگاه او به چند جا نسبت داده میشود – یکی از آنها زیر همین مسجد. دعوت حبیب از قومش سخن پیامبر ﷺ را به یاد میآورد:
«هرکس به سوی راه و روش نیکویی فرابخواند برای او مانند اجر کسانی که از او پیروی کنند خواهد بود…»
انطاکیه و فتح آن
انطاکیه بر کرانهٔ رود عاصی (اورونتس) از شهرهای بزرگ شرق روم و بیزانس بود. سپاه مسلمانان به فرماندهی ابوعبیده جراح، در خلافت عمر، آن را در نخستین سالهای گسترش اسلام در شام گشود: منابع سال ۶۳۶، ۶۳۷ یا ۶۳۸ را میآورند. به روایت، مسجد پس از فتح و به نشانهٔ آن، در جایی ساخته شد که حبیب در آن به شهادت رسیده بود.
در روزگار باستان به احتمال زیاد پرستشگاهی بتپرستانه در این مکان بود؛ در دوران مسیحی به کلیسا تبدیل شد که به گفتهٔ ویکیپدیای انگلیسی به یحیای تعمیددهنده تقدیم شده بود. وندی مایر و پالین آلن گمان بردهاند که این همان کلیسای پیشین کاسیان بوده است، اما این قطعی نیست. دانشنامهها و مطبوعات ترکیه آن را نخستین مسجد آناتولی میخوانند.
عکس: Nedim Ardoğa · CC BY-SA 4.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا
مجموعه گرد حیاطی ذوزنقهشکل چیده شده است: مسجد در جنوب، آرامگاهها، حجرهها و سردر بزرگ در شرق، و حجرههای مدرسه و حوض وضو در شمال. شبستان مستطیل است و گنبد میانی پیش از محراب بر چهار طاق جناغی و گوشوارههای بزرگ استوار است و دو سوی آن فضاهایی با طاقهای چهاربخش قرار دارد. در درون پنج ستون با سرستونهای مقرنس هست که چهار تای آنها ظاهراً از بنایی کهنتر آورده شدهاند.
منارهٔ چسبیده به رواق ورودی پایهای چهارگوش، بدنهای چندضلعی، ایوانچهای چوبی و بامی چتریشکل دارد. عثمانیان هنگام بازسازی مسجد در سدهٔ نوزدهم منارهٔ قدیمیتر را نگه داشتند؛ دانشنامهٔ KÜRE آن را از سدهٔ هفدهم میداند. در دیوار قبله، در جعبهای از سالهای ۱۹۴۰–۱۹۴۱، تار مویی نگهداری میشود که باور دارند از محاسن پیامبر ﷺ است.
روایت، گور حبیب را زیر مسجد میداند: KÜRE از آرامگاهی دوطبقه با تابوتهایی منسوب به حبیب و شمعون الصفا (پطرس حواری) و از «آرامگاه دوگانه»ای منسوب به پیامبران یحیی و یونس یاد میکند. ویکیپدیا این انتسابها را بهعنوان احتمال ذکر میکند.
در گذر سدهها
با هر دگرگونی فرمانروایی در انطاکیه، این بنا میان کلیسا و مسجد دست به دست شد. بیزانسیان شهر را در ۹۶۹ (به گفتهٔ KÜRE در ۹۶۸)، سلجوقیان در ۱۰۸۴ و صلیبیان در ۱۰۹۸ گرفتند. حتی در دوران فرمانروایی فرنگیان، در آغاز سدهٔ سیزدهم، یاقوت جغرافیدان از زیارتگاه حبیب یاد میکند. در ۱۲۶۸ سلطان مملوک بیبرس انطاکیه را گشود و بنا دوباره مسجد شد.
ویکیپدیای انگلیسی مینویسد کتیبهای بازسازی در سال ۱۲۷۵، اندکی پس از بیبرس، را ثبت کرده است؛ اما سیاههٔ میراث فرهنگی ترکیه کتیبهٔ منظوم بالای در شبستان را مرمتی در ۱۲۷۵ ق، یعنی ۱۸۵۸، میخواند. زلزلهای بزرگ – به گفتهٔ ویکیپدیا در ۱۸۵۳ و به گفتهٔ KÜRE در ۱۸۵۴ – مسجد را ویران کرد و آن به سبک عثمانی، به گفتهٔ KÜRE به فرمان سلطان عبدالمجید، بازسازی شد. در ۱۲۸۰ ق (۱۸۶۳) مردم شهر آرایش سردر شرقی را به پایان بردند.
- ۶۳۶–۶۳۸فتح انطاکیه؛ نخستین مسجد در این مکان
- ۹۶۹بیزانسیان شهر را پس میگیرند: بنا کلیسا میشود (KÜRE: ۹۶۸)
- ۱۰۸۴سلجوقیان: دوباره مسجد
- ۱۰۹۸صلیبیان: دوباره کلیسا
- ۱۲۶۸سلطان بیبرس انطاکیه را میگشاید: دوباره مسجد
- سدهٔ ۱۷مناره (به گفتهٔ KÜRE)
- ۱۸۵۳ یا ۱۸۵۴زلزله مسجد را ویران میکند؛ بازسازی عثمانی
- ۱۸۵۸ و ۱۸۶۳کتیبههای مرمت (۱۲۷۵ ق) و سردر شرقی (۱۲۸۰ ق)
- ۶ فوریهٔ ۲۰۲۳زلزلههای قهرمانمرعش به مسجد آسیب سخت میزنند
- ۲۷ دسامبر ۲۰۲۵بازگشایی پس از مرمتی که از سپتامبر ۲۰۲۳ آغاز شد
مسجد امروز
زلزلههای قهرمانمرعش در ۶ فوریهٔ ۲۰۲۳ با تمام نیرو بر انطاکیه فرود آمد. آخرین اذان مغرب در شامگاه ۵ فوریه از این مسجد گفته شد؛ زلزلهها بخش بزرگی از آن را ویران کردند و دیوار شمالیاش آسیب سختی دید. در سپتامبر ۲۰۲۳ ادارهٔ کل اوقاف و شهرداری کلانشهر قونیه مرمت آن را آغاز کردند.
سنگهای دیوارها، محراب و منبر شمارهگذاری و نگهداری شدند؛ حدود ۱۰٬۰۰۰ سنگ تراشیده جدا و دوباره به کار رفت و ۱۸۱ قطعهٔ معماری که از آوار نجات یافته بود به جای خود بازگشت. دیوارهای قبله و غربی دوباره ساخته شد، گنبد بر پایهٔ طرح اصلی بازسازی و مناره استوار شد. به گفتهٔ شهردار قونیه، تیرهای باربر و گنبد برای سبک کردن سازه از چوب ساخته شدند.
مسجد در ۲۷ دسامبر ۲۰۲۵ دوباره برای نماز گشوده شد و پس از سه سال بار دیگر اذان از آن شنیده شد. در رمضان ۲۰۲۶ در نخستین نمازهای تراویح پس از زلزله، مسجد پر از نمازگزار بود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
