مسجد گرند جامع در بحریه تاون، شهرکی مسکونی و بزرگ در لاهور پاکستان، قرار دارد و در عید قربان ۲۰۱۴ به روی نمازگزاران گشوده شد. آن را معمار نیر علی دادا طراحی کرد و از مسجد بادشاهی و مسجد وزیرخان لاهور و نیز مسجد شیخ زاید ابوظبی الهام گرفت. به گفتهٔ منابع، تا ۷۰٬۰۰۰ نمازگزار را در خود جای میدهد و از بزرگترین مسجدهای پاکستان شمرده میشود.
مسجدی در بحریه تاون
مسجد بر خیابان اصلی بحریه تاون، شهرک مسکونی بزرگ لاهور، در کنار بلوکهای جونیپر و چمبلی ایستاده است. به گفتهٔ منابع، شرکت بحریه تاون آن را ساخته و هزینهاش را پرداخته و مالک آن نیز هست؛ این شرکت در گشایش اعلام کرد که مسجدهای فراوانی در لاهور و اسلامآباد ساخته است.
این مسجد اغلب از بزرگترین مسجدهای جهان معرفی میشود، اما ارقام یکسان نیست. اکسپرس تریبیون هنگام گشایش آن را هفتمین مسجد بزرگ جهان و از نظر فضای سرپوشیده بزرگترین مسجد پاکستان خواند، و دنیا نیوز سومین مسجد بزرگ پاکستان و هفتمین مسجد بزرگ جهان. ویکیپدیا آن را سومین در پاکستان و چهاردهمین در جهان میشمارد.
معمار و الگوها
مسجد را معمار نیر علی دادا طراحی کرد. منابع الگوهای آن را دو مسجد تاریخی لاهور – مسجد بادشاهی و مسجد وزیرخان – و مسجد شیخ زاید ابوظبی میدانند. به گفتهٔ دنیا نیوز، منارههای بلند یادآور مسجد بادشاهی، گنبدهای پرشمار یادآور مسجد ابوظبی و حیاط با فوارهای در میان یادآور مسجد وزیرخان است. ویکیپدیا سبک آن را احیای سبک گورکانی میداند که معماری هندیاسلامی را با عناصر نو و مصالح بومی درآمیخته است.
دادا در سال ۲۰۱۳ به اکسپرس تریبیون گفت که طرحی پیشین از مسجدی در ابوظبی الهام گرفته بود و او آن را دگرگون کرد. منبتهای خوشنویسی یادآور مسجد بادشاهی است و کاشیهای درونی از کاشیهای مسجد وزیرخان الهام گرفتهاند. حیاط به شیوهٔ چهارباغ ایرانی آراسته شده است: باغی چهارگوش که چهار گذرگاه آن را به چهار بخش میکنند، با فوارهای در میان.
عکس: Meemjee, Umaduddin, Irtiza Amjad, Ameer Hamza07 · CC BY-SA 4.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا و مصالح
پایهٔ بنا حدود ۲۰ فوت (حدود ۶ متر) از زمین بالاتر است و بام در ارتفاع ۸۰ فوت (حدود ۲۴ متر) قرار دارد. به گفتهٔ ویکیپدیا و زمین، گنبد اصلی ۴۰ فوت ارتفاع و ۵۰ فوت دهانه دارد و ۲۰ گنبد کوچکتر گرداگرد آن است؛ گزارشی از سال ۲۰۱۳، در زمان ساخت، از گنبدی به بلندی ۱۵۰ فوت سخن گفته بود. چهار منارهٔ هشتضلعی هر یک ۱۶۵ فوت (حدود ۵۰ متر) بلندی دارند و بر فرازشان بالکنهایی از چوب شیشم و سایبانهایی گنبدیشکل است.
بنا از آجرهایی ساخته شده که از گل ویژهٔ مولتان (Multani mitti) تهیه شدهاند؛ این گل از آن رو برگزیده شد که آجرهای لاهور شوره دارند. نمای بیرونی با حدود چهار میلیون کاشی دستساز صنعتگران مولتان پوشیده شده – برخی منابع ۴٫۵ میلیون میگویند – و نصب آنها چهار سال طول کشید. نماها با مرمر سفید یونانی و ایتالیایی پوشیده شدهاند و به گفتهٔ گزارش ۲۰۱۳، برای کف زیر گنبد هشت گونه مرمر آورده شد.
در درون، کاشیکاری معرق لعابدار با نقشهای هندسی و گیاهی، خوشنویسی و نقاشی دیواری دیده میشود. بیش از ۵۰ چلچراغ وارداتی از ایران در تالارها آویخته است، فرشها به سفارش در ترکیه بافته شدهاند و شش در چوبی طاقدار به بنا راه میبرند. به گفتهٔ ویکیپدیا و اکسپرس تریبیون، تالار اصلی ۲۵٬۰۰۰ نمازگزار و با حیاط و راهروها در مجموع ۷۰٬۰۰۰ نفر را جای میدهد؛ ماسکپدیا (Mosqpedia) ۷۵٬۰۰۰ میگوید. گزارش ۲۰۱۳ از ۱۴٬۰۰۰ جا در درون و همین اندازه در حیاط و راهرو سخن گفته بود.
ساخت و گشایش
به گفتهٔ اکسپرس تریبیون، در فوریهٔ ۲۰۱۳ حدود سه سال از آغاز کار میگذشت؛ پس ساخت حدود سال ۲۰۱۰ آغاز شد. در آن زمان ۸۰۰ تا ۱٬۰۰۰ کارگر در کارگاه کار میکردند و به گفتهٔ مدیر کل شرکت بحریه کانستراکشنز، هزینه از یک میلیارد روپیه گذشته بود. منابع هزینهٔ کل را حدود ۴ میلیارد روپیه ذکر میکنند.
مسجد در آغاز اکتبر ۲۰۱۴ در مراسمی رسمی گشایش یافت و در نخستین روز عید قربان – به گفتهٔ ویکیپدیا ۶ اکتبر ۲۰۱۴ – با برگزاری نماز عید به روی نمازگزاران باز شد.
- حدود ۲۰۱۰آغاز ساخت
- ۲۰۱۳ساخت در جریان: ۸۰۰–۱٬۰۰۰ کارگر، هزینه بیش از یک میلیارد روپیه
- اکتبر ۲۰۱۴گشایش رسمی
- ۶ اکتبر ۲۰۱۴نخستین عید قربان: گشوده شدن مسجد به روی نمازگزاران
- ۲۰۱۷اعلام امتداد کمربندی نزدیک مسجد
- ۲۰۲۲تکمیل کمربندی، حدود ۲۰۰ متر از مسجد
مسجد امروز
افزون بر شبستانها، در بنا موزهٔ میراث اسلامی با نسخههای کمیاب قرآن، کتابخانهای اسلامی و نگارخانهٔ هنر اسلامی جای دارد و در زیرزمین آکادمی اسلامی یا مدرسهٔ دینی. بانوان در طبقهٔ دوم نمازخانهٔ جداگانه دارند. به گفتهٔ زمین، مسجد جز در اوقات نماز به روی بازدیدکنندگان نیز باز است.
این مسجد با همهٔ بزرگیاش، مسجد محلهٔ خود نیز هست و ساختمانهای مسکونی گرداگرد آناند. پیامبر ﷺ دربارهٔ پاداش گام برداشتن به سوی مسجد به بنی سلمه که میخواستند به نزدیکی مسجد در مدینه کوچ کنند، فرمود:
«ای بنی سلمه، در محل خود بمانيد تا گام های تان (به سوی مسجد) ثبت شود…»
در روایتی دیگر آمده است که هر گام به سوی مسجد یک درجه است. در سال ۲۰۱۷ سازمان توسعهٔ لاهور امتداد کمربندی (رینگ رود) را از میان بحریه تاون و نزدیک مسجد اعلام کرد؛ این راه در ۲۰۲۲ تکمیل شد و بخش هوایی آن در فاصلهٔ حدود ۲۰۰ متری مسجد میگذرد.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







