مسجد فیصل در اسلامآباد مسجد ملی پاکستان و شناختهشدهترین بنای پایتخت است. آن را معمار ترک ودات دالوکای طراحی کرد که طرحش در سال ۱۹۶۹ در مسابقهای بینالمللی برنده شد، و نام ملک فیصل، پادشاه عربستان سعودی، را بر خود دارد که در تأمین هزینهٔ ساختش یاری کرد. به جای گنبد، پوستهای بتنی و هشتوجهی همچون خیمهٔ بادیهنشینان دارد که چهار مناره آن را قاب گرفتهاند و پشت آن تپههای سرسبز مارگله سر برافراشتهاند.
مسابقه و معمار
طرح ساخت مسجد ملی بزرگی برای پایتخت تازهٔ پاکستان در سال ۱۹۶۶، هنگام سفر ملک فیصل بن عبدالعزیز به این کشور، پشتیبانی یافت. در سال ۱۹۶۹ مسابقهای بینالمللی برگزار شد: به گفتهٔ ویکیپدیا، معمارانی از ۱۷ کشور ۴۳ طرح فرستادند. طرح معمار ترک ودات دالوکای (۱۹۲۷–۱۹۹۱) برنده شد.
دالوکای در سال ۱۹۴۹ از دانشگاه فنی استانبول در رشتهٔ معماری فارغالتحصیل شد و سپس در سوربن پاریس شهرسازی خواند. طرح او برای مسجد کوجاتپه در آنکارا در مسابقهٔ سال ۱۹۵۷ برگزیده شد، اما به سبب انتقادها هرگز ساخته نشد؛ نسخهٔ تغییریافتهٔ همان طرح پایهٔ مسجد اسلامآباد شد.
خیمهای در دامنهٔ مارگله
مسجد نه گنبد سنتی دارد و نه طاق. تالار اصلی آن پوستهای بتنی و هشتوجهی است که سطوح شیبدارش خیمهٔ بادیهنشینان را به یاد میآورد. دالوکای توضیح داده است که میخواست روح، تناسبات و هندسهٔ کعبه را به شیوهای کاملاً انتزاعی بازتاب دهد: نوک چهار مناره همچون گوشههای مکعبی نادیدنی تصور شده است.
مسجد بر زمینی بلند و پلکانی در انتهای شمالی خیابان فیصل قرار دارد؛ یکی از خیابانهای اصلی اسلامآباد که مستقیم به آن میرسد. پشت آن تپههای مارگله، غربیترین دامنههای هیمالیا، برافراشتهاند که به عنوان پارک ملی حفاظت میشوند، و از این رو بنای سفید در برابر پسزمینهٔ سبز جنگل میایستد.
برخی مسلمانان سنتی در آغاز از این شکل نامأنوس و بیگنبد انتقاد کردند. امروز این مسجد، به تعبیر عرب نیوز، نماد پایتخت است.
عکس: Ali Mujtaba, Ahmed Iftikhar Sarmad, Fraz.khalid1, Abdul Baqi · CC BY-SA 4.0, CC0, CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا و فضای درونی
شبستان پوستهای از بتن مسلح با روکش مرمر سفید است، به ارتفاع حدود ۴۰ متر، که بر چهار تیر بتنی بزرگ استوار است (Archnet). چهار منارهٔ باریک و نوکتیز، که با تأثیر معماری ترکی شکل گرفتهاند، به گفتهٔ ویکیپدیا و Archnet هر یک ۹۰ متر ارتفاع دارند، در حالی که عرب نیوز ۲۶۰ فوت (حدود ۷۹ متر) مینویسد؛ ویکیپدیا آنها را بلندترین منارههای جنوب آسیا میخواند. مجموعه حدود ۱۳۰٬۰۰۰ متر مربع وسعت دارد.
ورودی از سوی شرق است، از راه حیاط اصلی که رواقها آن را در بر گرفتهاند. فضای درونی از مرمر سفید است، با کاشیکاریهای معرق و خوشنویسیهایی که منابع به هنرمند پاکستانی صادقین نسبت میدهند، و در شبستان چلچراغی بزرگ به سبک ترکی آویخته است. معرقی بر دیوار غربی کلمهٔ توحید را به خط کوفی کهن و به صورت قرینهٔ آینهای تکرار میکند، و دیوار قبله با کاشیهای خوشنویسی آبی و سفید هنرمند ترک منگو ارتل آراسته شده است.
ارقام گنجایش متفاوت است. به گفتهٔ Archnet، شبستان ۱۰٬۰۰۰ نمازگزار، رواقها ۲۴٬۰۰۰ و حیاط اصلی ۴۰٬۰۰۰ نفر دیگر را در خود جای میدهد. ویکیپدیا در مجموع حدود ۳۰۰٬۰۰۰ نفر میآورد – تا ۷۴٬۰۰۰ نفر در شبستان و حیاطها و تا ۲۰۰٬۰۰۰ نفر در محوطهٔ پیرامون – و عرب نیوز از ۲۵۰٬۰۰۰ نمازگزار بهطور همزمان سخن میگوید.
تاریخچه
ساخت در سال ۱۹۷۶ آغاز شد؛ ملک خالد، پادشاه عربستان سعودی، در اکتبر همان سال سنگ بنا را گذاشت و کار را شرکت پاکستانی National Construction Limited به سرپرستی عظیم خان انجام داد. ملک فیصل در سال ۱۹۷۵ ترور شده بود و مسجد، همچون خیابانی که به آن میرسد، نام او را دارد.
منابع در میزان کمک سعودی اختلاف دارند: ویکیپدیا در جایی از کمک بلاعوض ۲۸ میلیون دلاری و در جای دیگر از هزینهای بیش از ۱۳۰ میلیون ریال سعودی (حدود ۱۲۰ میلیون دلار به ارزش امروز) سخن میگوید؛ عرب نیوز کمکی ۱۲۰ میلیون دلاری را ذکر میکند.
مسجد در سال ۱۹۸۶ به پایان رسید و به گفتهٔ ویکیپدیا نخستین نماز در آن در ۱۸ ژوئن ۱۹۸۸ برگزار شد. از ۱۹۸۶ تا ۱۹۹۳ بزرگترین مسجد جهان بود، تا آنکه مساجدی در عربستان سعودی از آن پیشی گرفتند. دانشگاه بینالمللی اسلامی زمانی زیر حیاط اصلی جای داشت و در سال ۲۰۰۰ به پردیسی تازه منتقل شد؛ ویکیپدیا هنوز آن را ادارهٔ مسجد معرفی میکند.
- ۱۹۵۷طرح دالوکای برای مسجد کوجاتپهٔ آنکارا برندهٔ مسابقه میشود اما ساخته نمیشود
- ۱۹۶۶ملک فیصل در سفر به پاکستان از طرح مسجد ملی پشتیبانی میکند
- ۱۹۶۹مسابقهٔ بینالمللی: ۴۳ طرح از ۱۷ کشور، ودات دالوکای برنده میشود
- ۱۹۷۵درگذشت ملک فیصل که مسجد و خیابان به نام او نامیده شدند
- ۱۹۷۶آغاز ساخت، گذاشتن سنگ بنا در اکتبر
- ۱۹۸۶پایان ساخت مسجد
- ۱۹۸۶–۱۹۹۳بزرگترین مسجد جهان
- ۱۹۸۸نخستین نماز، ۱۸ ژوئن (به گفتهٔ ویکیپدیا)
- ۲۰۰۰انتقال دانشگاه بینالمللی اسلامی به پردیس تازه
مسجد امروز
مسجد فیصل مسجد ملی پاکستان است و به گفتهٔ عرب نیوز برای اسلامآباد همان است که برج ایفل برای پاریس. در آن نماز جمعه و نماز میت برگزار و عقد نکاح جاری میشود، و مجموعه کتابخانه، تالار سخنرانی، موزه و کافه نیز دارد.
پیامبر ﷺ دربارهٔ محبوبترین جاها نزد الله ﷻ فرمود:
«محبوب ترين مکان ها نزد الله، مساجد و منفورترين مکان ها نزد الله، بازارها هستند»
بدینسان مسجد فیصل هم عبادتگاه است، هم جای گردهمایی و آموختن، و با تپههای مارگله در پشت سرش، تصویری است که پایتخت پاکستان با آن شناخته میشود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







