مسجد فاطمه خاتون، که مسجد جامع بزرگ جنین نیز خوانده میشود، مسجد اصلی این شهر در شمال کرانهٔ باختری در فلسطین است. این مسجد در سال ۱۵۶۶ بهعنوان موقوفهٔ فاطمه خاتون ساخته شد؛ نوهٔ آخرین سلطان مملوک، قانصوه غوری، و همسر لالا مصطفی پاشا، دولتمرد عثمانی بوسنیاییتبار. به گفتهٔ منابع، پیشتر در همین جا مسجدی کهنتر بوده که آغاز آن را به نخستین سالهای اسلام در فلسطین پیوند میدهند.
مسجد اصلی جنین
مسجد درست در مرکز جنین، کنار بازار شهر و در غرب ساختمان قدیمی سرای، قرار دارد. در سدهٔ شانزدهم جنین آبادی کوچکی در سنجاق لجون از ایالت دمشق بود، اما بر راهی مهم قرار داشت که دمشق و بیتالمقدس را به حیفا و عکا میپیوست – گذرگاه بازرگانان و کاروانها.
نام «بزرگ» را هنگامی یافت که نیم کیلومتر جنوبتر مسجدی کوچکتر ساخته شد و مردم این دو را با این نام از هم جدا کردند. نویسندهٔ عثمانی، گلیبولولو مصطفی عالی، نوشته است که مسجد و عمارت (آشپزخانهٔ همگانی) جنین به نام بانیاش شناخته میشدند. دبیرستان دخترانهٔ فاطمه خاتون، که نام او را دارد، هنوز در کنار مسجد دایر است.
فاطمه خاتون و موقوفهٔ او
فاطمه خاتون دختر محمد بیگ، پسر سلطان مملوک الاشرف قانصوه غوری، و از سوی مادر نوهٔ امیر سیبای، فرماندار دیرینهٔ دمشق، بود. پس از فروپاشی سلطنت مملوکان با لالا مصطفی پاشا، فاتح بعدی قبرس، ازدواج کرد؛ نخستین همسر او بود و پسری به نام محمد بیگ برایش به دنیا آورد. پژوهشگری به نام نضال الخطیب روایت دیگری دارد – اینکه او همسر محمود بیگ، پسر سلطان غوری، بوده است – اما پژوهشهای علمی بر پایهٔ وقفنامهاش از ازدواج او با لالا مصطفی پاشا سخن میگویند.
به روایت، فاطمه خاتون در سفری چند روز در جنین ماند، باغها و چشمهها و دشت نزدیک آن، مرج ابن عامر، را پسندید و چون دید مسجدی در آنجا نیست، بر آن شد مسجدی بسازد. منابع دربارهٔ مقصد سفرش اختلاف دارند: ویکیپدیا زیارت بیتالمقدس را میگوید و الخطیب سفر حج را.
همراه مسجد مجموعهای کامل پدید آمد: آشپزخانهٔ همگانی، گرمابه، خانقاه، اتاقهایی برای مسافران و بازاری با حدود بیست دکان. وقفنامه در ۲۵ ذیالحجهٔ ۹۷۴ ق (۳ ژوئیهٔ ۱۵۶۷) به عربی نوشته شد و قاضی صفد آن را تأیید کرد. برای نگهداری آن، خانهها و دکانهایی در دمشق، روستاهایی در نواحی صفد، نابلس، حما و عینتاب و باغی نزدیک نابلس وقف شد؛ تنها برای مسجد ۲۳ خادم، از جمله خطیب، دو امام و قاریان قرآن، در نظر گرفته شده بود.
ساختن مسجد کاری است که پیامبر ﷺ برای آن پاداشی بزرگ وعده داده است. هنگامی که خلیفه عثمان بن عفان خواست مسجدالنبی در مدینه را از نو بسازد و مردم دوست داشتند به همان حال بماند، سخن پیامبر ﷺ را به یادشان آورد:
«هرکس مسجدی برای الله بسازد، الله برای او در بهشت همانند آن خواهد ساخت.»
فاطمه خاتون در سال ۱۵۷۱ درگذشت؛ به گفتهٔ منابع در مدرسهٔ سیبائیهٔ دمشق به خاک سپرده شد. موقوفهٔ او و موقوفهٔ لالا مصطفی پاشا، که در امتداد همان راه دمشق–بیتالمقدس قرار داشتند، بعدها به دست وارثانشان، خاندان مردم بیگ، اداره شد.
عکس: Moataz Egbaria · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا
مسجد به سبک عثمانی ساخته شده است. بنا بر پایاننامهٔ کارشناسی ارشد نظام سلامه (دانشگاه القدس، ۲۰۰۴)، شبستان مربع است، حدود ۱۱٫۴ × ۱۱٫۴ متر، و گنبدی بزرگ و پیازیشکل بر آن است؛ گذر از مربع به دایره با سکنجهایی انجام شده که با نقشهای هندسی و کتیبههایی از احادیث آراستهاند. دیوارهای سنگی حدود دو متر ضخامت دارند و نمای جنوبی حدود ۱۵٫۴ متر طول و ۷ متر ارتفاع دارد. درگاه Travel Palestine این گنبد را پس از قبةالصخره دومین گنبد بزرگ فلسطین میداند.
محراب دیوار جنوبی حدود ۲٫۸۵ متر بلندی دارد، با طاق جناغی، ستونچههای مرمرین و کاشی آبی. منبر سنگی کنونی از سال ۱۲۹۷ ق (اواخر سدهٔ نوزدهم) است و جای منبری کهنه و فرسوده را گرفته است. کنار شبستان رواقی با شش گنبد کوچک بر ستونها و طاقهای جناغی است؛ ستونهای با سرستون کورنتی ظاهراً از بناهای کهنتر آورده شدهاند. منارهٔ سوی غربی چندضلعی و نوساز است.
در گذر سدهها
به گفتهٔ ویکیپدیا، در این مکان مسجدی از سال ۶۳۶ بوده که در دوران مملوکان، در سدهٔ چهاردهم، مرمت شد و سپس دوباره ویران گشت. پژوهشگر الخطیب آن را مسجدی کوچک از روزگار خلیفه عمر بن خطاب میداند که به روایت، هنگام فتح فلسطین از اینجا گذشت. پژوهش معماری مسجدهای جنین در سال ۲۰۰۴ از پیشینهٔ بنایی برای این مسجد یاد نمیکند؛ از این رو این آغاز زودهنگام بر روایت تکیه دارد.
فاطمه خاتون در سال ۱۵۶۶ مسجد خود را بر ویرانههای مسجد کهن ساخت. به گفتهٔ الخطیب، علی چاووش بر ساخت آن نظارت داشت که بر سنگ گورش سال ۱۰۲۵ ق نوشته شده است. منابع دربارهٔ گور او اختلاف دارند: یکی آن را هنوز در حیاط میداند و پایاننامهٔ ۲۰۰۴ میگوید در سال ۱۹۹۷ به رواق غربی منتقل شد.
در سال ۱۷۹۹، در لشکرکشی ناپلئون، سربازان فرانسوی جنین را گلولهباران کردند و مردم در نبردی که به نبرد مرج شناخته میشود در برابرشان ایستادند؛ به گفتهٔ منابع، گلولهای به ستونهای شرقی مسجد خورد. زمینلرزهٔ بزرگ ۱۹۲۷ دیوارهای مسجد و گرمابهٔ بزرگ را ترک داد. در دههٔ ۱۹۵۰ شهرداری به جای مرمت گرمابه آن را ویران کرد و به جایش میدانی ساخته شد که بعدها بازار سبزی شد.
در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ وزارت اوقاف مسجد را مرمت و گسترش داد (منابع سالهای ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ را میآورند): وضوخانه نوسازی شد، دو چاه حفر شد و بخشی در شمال و نمازخانهای برای زنان افزوده شد.
- ۶۳۶به گفتهٔ ویکیپدیا، مسجدی کهنتر در این مکان
- سدهٔ ۱۴مرمت در دوران مملوکان
- ۱۵۶۶ (۹۷۴ ق)فاطمه خاتون مسجد را میسازد
- ۱۵۶۷وقفنامهٔ ۲۵ ذیالحجهٔ ۹۷۴ ق
- ۱۵۷۱درگذشت فاطمه خاتون
- ۱۷۹۹سپاه ناپلئون جنین را گلولهباران میکند؛ ستونهای شرقی آسیب میبینند
- ۱۹۲۷زمینلرزه به مسجد و گرمابه آسیب میزند
- دههٔ ۱۹۵۰ویرانی گرمابه و ساخت میدان
- ۱۹۹۷–۱۹۹۸مرمت و گسترش، نمازخانهٔ زنان
- ۲۰۱۹پژوهش بازگرداندن شکل عثمانی، با هزینهٔ تیکا
مسجد امروز
مسجد پس از گسترش حدود ۳٬۰۰۰ نمازگزار را در خود جای میدهد و در دل بازار شهر، کانون زندگی دینی جنین است. کتابخانهای با بیش از ۹٬۰۰۰ کتاب دارد که دانشجویان از آن استقبال میکنند و بازدیدکنندگانی از داخل و خارج کشور به آن میآیند. وزارت اوقاف پیشنهاد ساخت یک طرح بزرگ تجاری بر زمین آن را رد کرده است.
کارهای بعدی حیاط را کاشیفرش کرد و افزودههایی نو آورد که از ارزش تاریخی بنا کاست. پژوهشی جامع در سال ۲۰۱۹ بازگرداندن مسجد به شکل اصیل عثمانی و برداشتن افزودههای نو را پیشنهاد کرد؛ آژانس ترک تیکا پذیرفت هزینهٔ کار را، که نزدیک به یک میلیون دلار برآورد شده بود، بپردازد و به گزارش عربی۲۱ طرح در انتظار اجرا بود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
