مسجد قبا در جنوب مدینه نخستین مسجد تاریخ اسلام شمرده میشود. این مسجد در سال ۶۲۲ بنیاد نهاده شد، هنگامی که پیامبر ﷺ در هجرت از مکه به قبا، روستایی در ورودی مدینه، رسید. پیامبر ﷺ پس از آن نیز پیوسته به آن سر میزد، و مسجد سفید کنونی با چهار مناره و ۵۶ گنبد کار معمار عبدالواحد الوکیل در سال ۱۹۸۶ است.
نخستین مسجد تاریخ اسلام
پیامبر ﷺ در سال ۶۲۲ در راه مکه به مدینه نخست در قبا فرود آمد، روستایی در حدود شش کیلومتری مدینهٔ آن روزگار. به روایتها، در همینجا پی نخستین مسجد تاریخ اسلام نهاده شد. شهر بعدها گسترش یافت و قبا امروز بخشی از مدینه است.
قرآن در سورهٔ توبه (۹:۱۰۸) از مسجدی سخن میگوید که از نخستین روز بر پایهٔ تقوا بنا شده است. بسیاری از دانشمندان این آیه را دربارهٔ مسجد قبا میدانند و از همین رو آن را «مسجد التقوی» نیز مینامند.
ساخت
روایت است که نخستین سنگ را خود پیامبر ﷺ نهاد و پس از او ابوبکر و عمر و عثمان. منابع در جزئیات اختلاف دارند: به گفتهٔ برخی، پیامبر ﷺ مسجد را ساخت، و به گفتهٔ برخی دیگر، نخستین مهاجران مکه و انصار پیش از رسیدن او ساختش را آغاز کرده بودند.
نخستین مسجد رو به بیتالمقدس بود؛ هنگامی که قبله به سوی کعبه در مکه تغییر کرد، آن نیز رو به قبلهٔ تازه بازسازی شد.
عکس: Muhammad Mahdi Karim, Tevfik Teker, Wurzelgnohm · GFDL 1.2, CC BY 3.0, CC0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
دیدارهای پیامبر ﷺ
پیامبر ﷺ پس از سکونت در مدینه نیز پیوسته به قبا میرفت و در آن دو رکعت نماز میگزارد. عبدالله بن عمر روایت میکند:
«رسول الله صلى الله عليه وسلم سواره و پياده به مسجد قبا می رفت و در آنجا دو رکعت نماز می خواند.»
در روایتی دیگر آمده که هر شنبه به آنجا میرفت و ابن عمر نیز چنین میکرد – و بسیاری از زائران مدینه هنوز برای نماز به قبا میآیند.
در گذر سدهها
خلیفه عثمان مسجد را گسترش داد و پس از او فرمانروایان اموی؛ در روزگار عمر بن عبدالعزیز نخستین منارهٔ آن ساخته شد. سپس زنگیان، ممالیک و عثمانیان آن را مرمت کردند – سلطان سلیمان مناره و سقف را نو کرد و محمود دوم و عبدالمجید یکم در نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم مرمتهای بزرگی انجام دادند.
در سال ۱۹۶۸ دیوارهای بیرونی نوسازی شد، دری برای زنان افزوده شد و منارهٔ جدا به ساختمان پیوست؛ مسجد در آن زمان مربعی به ابعاد ۴۰ × ۴۰ متر بود.
مسجد کنونی
در ۳ نوامبر ۱۹۸۴ ملک فهد سنگ بنای مسجدی کاملاً تازه را نهاد که معمار مصری عبدالواحد الوکیل طراحی کرده بود. ساختمان کهنه ویران شد و ساختمان نو در ۲ نوامبر ۱۹۸۶ گشوده شد.
شبستان پیرامون حیاطی مرکزی است، با شش گنبد بزرگ بر دستهستونها – مسجد روی هم ۵۶ گنبد و چهار مناره دارد. حیاط با مرمر سیاه، سرخ و سفید فرش شده، منبر و محراب از مرمر سفید است و هفت درِ اصلی دارد. بخش زنان در شمال، در دو طبقه، گنجایش حدود ۷٬۰۰۰ زن را دارد؛ خانههایی برای امامان و مؤذنان و یک کتابخانه نیز هست.
- ۶۲۲بنیاد مسجد در قبا
- ۶۴۴–۶۵۶گسترش به دست خلیفه عثمان
- ۶۸۴گسترش در روزگار عبدالملک بن مروان
- ۷۰۵–۷۱۵بازسازی ولید یکم
- ۷۱۷–۷۲۰عمر بن عبدالعزیز: نخستین مناره
- ۱۰۴۴محرابی تازه
- ۱۱۶۰مرمت وزیر زنگی جمالالدین اصفهانی
- ۱۳۳۳بازسازی سلطان مملوکی ناصر محمد
- ۱۴۷۶مرمت سلطان قایتبای
- ۱۵۴۳سلطان سلیمان مناره و سقف را نو میکند
- ۱۸۲۹–دههٔ ۱۸۴۰مرمتهای بزرگ محمود دوم و عبدالمجید یکم
- ۱۹۶۸مرمت در روزگار ملک فیصل، ۴۰ × ۴۰ متر
- ۱۹۸۴–۱۹۸۶مسجد تازهٔ عبدالواحد الوکیل
- ۲۰۲۲اعلام توسعه تا ۵۰٬۰۰۰ متر مربع
توسعهٔ تازه
در آوریل ۲۰۲۲ توسعهای اعلام شد که مسجد را ده برابر بزرگتر، حدود ۵۰٬۰۰۰ متر مربع، و برای ۶۶٬۰۰۰ نمازگزار میکند. از مارس ۲۰۲۳ نگهداری مسجد با سازمان توسعهٔ منطقهٔ مدینه است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.


