قبةالصخره بنایی هشتضلعی و مقدس در میانهٔ مجموعهٔ مسجدالاقصی (الحرم الشریف) در شهر قدیم قدس است. خلیفهٔ اموی عبدالملک بن مروان آن را بر صخرهای ساخت که سنت اسلامی آن را با اسراء و معراج پیامبر ﷺ پیوند میدهد، و کتیبهٔ وقف آن سال ۷۲ ق (۶۹۱–۶۹۲) را دارد. این بنا کهنترین اثر برجایماندهٔ معماری اسلامی شمرده میشود.
UNESCOمیراث جهانی: شهر قدیم قدس (اورشلیم) و باروهای آن (۱۹۸۱)، از ۱۹۸۲ در فهرست میراث در خطر
زیارتگاهی در مجموعهٔ مسجدالاقصی
قبةالصخره بر سکویی برافراشته در میانهٔ مجموعهٔ مسجدالاقصی ایستاده است؛ مجموعهای که الحرم الشریف نیز خوانده میشود و در سنت یهودی کوه معبد نام دارد. این بنا مسجدی نیست که نماز جمعه در آن برپا شود: شبستان اصلی مجموعه، مسجدالاقصی (القبلی) در انتهای جنوبی آن است که دربارهٔ آن نوشتهای جداگانه داریم. قبةالصخره زیارتگاهی است که بر فراز صخره ساخته شده است.
آن را خلیفهٔ اموی عبدالملک بن مروان ساخت. بر کار، رجاء بن حیوه، عالمی از بیسان، و یزید بن سلام و پسرش بهاء، هر دو از اهل قدس، نظارت داشتند و پسر خلیفه، سعید الخیر، از سوی پدر کار را پیگیری میکرد. به گفتهٔ ویکیپدیا، سازندگان از اندازههای کلیسای قیامت در همان نزدیکی بهره بردند و معماری و موزاییکها از کلیساها و کاخهای بیزانسی منطقه الگو گرفت.
صخره و اسراء
زیر گنبد، صخرهای برهنه سر برآورده که به «صخرهٔ شریف» (الصخرة) شناخته میشود. نخستین آیهٔ سورهٔ اسراء (۱۷:۱) بازگو میکند که الله ﷻ بندهٔ خود را شبانه از مسجدالحرام به مسجدالاقصی برد. بسیاری از مسلمانان بر این باورند که معراج پیامبر ﷺ به آسمانها از همین صخره آغاز شد؛ دیگر عالمان معراج را به کل مسجدالاقصی، که قبةالصخره بخشی از آن است، نسبت میدهند. تاریخنگاران یادآور میشوند که کتیبههای خود بنا از اسراء یاد نمیکنند و این پیوند در کهنترین منابع بهروشنی ثابت نیست.
در حدیثی صحیح که مسلم (۱۷۲) از ابوهریره روایت کرده، پیامبر ﷺ بازگو میکند که وقتی در حِجر کنار کعبه بود، قریش دربارهٔ اسرایش و جزئیاتی از بیتالمقدس که آنها را به خاطر نسپرده بود از او پرسیدند و او سخت اندوهگین شد. آنگاه الله ﷻ بیتالمقدس را پیش چشمانش آشکار کرد و او به هر پرسشی پاسخ داد. در همین حدیث میگوید که خود را در میان گروهی از پیامبران دید و در نماز امامت آنان را بر عهده گرفت.
این صخره در سنت یهودی نیز مقدس است، و یونسکو یادآور میشود که هر سه دین آن را جایگاه قربانی ابراهیم میدانند.
عکس: Bienchido, Virtutepetens, Eassa, Bashar Nayfeh · CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا و تزئینات
بنا هشتضلعی است. گنبدی به قطر حدود ۲۰ متر بر گریوی استوانهای قرار دارد که چهار جرز و دوازده ستون آن را نگه میدارند. گرداگرد گریو، رواقی هشتضلعی از ۲۴ جرز و ستون میگذرد و بدینسان دو راهروی گردشی صخره را در بر میگیرند. دیوارهای بیرونی حدود ۶۰ متر پهنا و ۳۶ متر بلندی دارند. گنبد اصلی چوبی و به گفتهٔ Archnet دولایه بود؛ هم گریو و هم دیوارهای بیرونی پنجرههای فراوان دارند.
درون بنا با موزاییکهای زرین آراسته است که گوهرها و تاجهای بیزانسی و ساسانی را در میان نقشهای گیاهی نشان میدهند، بیآنکه نقش انسان یا جانوری در آن باشد؛ بخشهای پایینی با مرمر پوشیده شدهاند. دیوارهای بیرونی نیز در آغاز، مانند درون، با مرمر و موزاییک آراسته بودند.
به گفتهٔ Smarthistory، کتیبهٔ موزاییکی به خط کوفی حدود ۲۴۰ متر درازا دارد. در آن بسمله، شهادتین و آیاتی دربارهٔ عیسی آمده که پیامبری او را تأیید میکند، از جمله از سورهٔ مریم (۱۹:۳۳–۳۵). Smarthistory آن را از کهنترین نمونههای برجایماندهٔ نگارش آیات قرآن میشمارد، و ویکیپدیا تأکید میکند که اینها کهنترین کتیبههاییاند که اسلام و پیامبر ﷺ را اعلام میکنند. کتیبهٔ وقف سال ۷۲ ق را دارد؛ خلیفهٔ عباسی مأمون (۸۱۳–۸۳۳) نام عبدالملک را در آن با نام خود جایگزین کرد، اما تاریخ را دستنخورده گذاشت.
در گذر سدهها
منابع در سال آغاز ساخت اختلاف دارند: سبط ابن جوزی ۶۸۵/۶۸۶ و سیوطی ۶۸۸ را میآورند. بیشتر تاریخنگاران سال ۷۲ ق (۶۹۱–۶۹۲) کتیبه را سال پایان ساخت و برخی سال آغاز آن میدانند.
زمینلرزههای سخت در ۸۰۸ و ۸۴۶ به بنا آسیب زدند. گنبد در ۱۰۱۵ فرو ریخت و در ۱۰۲۲–۲۳ در روزگار خلیفهٔ فاطمی الظاهر از نو ساخته شد و موزاییکهای گریو نیز مرمت شدند (۱۰۲۷–۲۸)؛ پس از زمینلرزهٔ ۱۰۳۳ گنبد با تیرهای چوبی استوار شد.
هنگامی که صلیبیان در ۱۰۹۹ قدس را گرفتند، بنا به کلیسا تبدیل شد و شوالیههای معبد آن را Templum Domini نامیدند. صلاحالدین در ۲ اکتبر ۱۱۸۷ شهر را بازپس گرفت، روکش مرمری افزودهٔ صلیبیان را برداشت، هلال را به جای صلیب نهاد و بنا را دوباره زیارتگاهی اسلامی کرد. در دوران ممالیک (۱۲۶۰–۱۵۱۶) سلطانان به گستردهترین شکل از آن پشتیبانی کردند.
سلیمان قانونی (۱۵۲۰–۱۵۶۶) موزاییکهای بیرونی اموی را با کاشیهای عثمانی جایگزین کرد؛ کتیبههای این کاشیها سالهای ۹۵۲ ق (۱۵۴۵–۴۶) و ۹۵۹ ق (۱۵۵۲) را دارند و کار احتمالاً در روزگار مراد سوم به پایان رسید. یکی از کتیبهها از استادکاری تبریزی نام میبرد. در ۱۸۷۴–۷۵، در روزگار سلطان عبدالعزیز، کاشیهای دیوارهای غربی و جنوب غربی با نسخههایی ساخت ترکیه جایگزین شدند. در زمینلرزهٔ ۱۱ ژوئیهٔ ۱۹۲۷ بخشهایی از بنا فرو ریخت و دیوارها سخت ترک برداشتند.
- ۶۸۵/۶۸۶ یا ۶۸۸آغاز ساخت بنا بر منابع گوناگون
- ۶۹۱–۶۹۲کتیبهٔ وقف با تاریخ ۷۲ ق
- ۸۱۳–۸۳۳مأمون نام خود را به جای نام عبدالملک مینشاند
- ۱۰۱۵فروریختن گنبد؛ بازسازی در ۱۰۲۲–۲۳
- ۱۰۹۹صلیبیان زیارتگاه را کلیسا میکنند
- ۱۱۸۷صلاحالدین آن را دوباره زیارتگاه اسلامی میکند
- ۱۵۴۵–۱۵۵۲کاشیهای عثمانی سلیمان قانونی
- ۱۹۲۷زمینلرزه به بنا آسیب سخت میزند
- ۱۹۵۹–۱۹۶۲پوشش برنز آلومینیومی با ورق طلا
- ۱۹۹۳نوسازی پوشش زرین (۸۰ کیلوگرم طلا)
قبةالصخره امروز
در ۱۹۵۵ بازسازی بزرگی به سرپرستی دولت اردن و با سرمایهٔ دولتهای عرب و ترکیه آغاز شد. در جریان آن، میان ۱۹۵۹ و ۱۹۶۲ (ویکیپدیا در جای دیگری ۱۹۵۹–۶۱ میآورد) پوشش سربی سیاهشدهٔ گنبد با صفحههای برنز آلومینیومی پوشیده از ورق طلا جایگزین شد، و در دههٔ ۱۹۶۰ کاشیهای عثمانی جای خود را به نسخههایی ساخت ایتالیا دادند. در ۱۹۹۳ پوشش زرین با کمک ۸٫۲۵ میلیون دلاری ملک حسین، پادشاه اردن، نو شد که هزینهٔ ۸۰ کیلوگرم طلا را پرداخت.
امروز نگهداری بنا بر عهدهٔ وزارت اوقاف اردن است و ادارهٔ مجموعه با اوقاف اسلامی است. شهر قدیم قدس و باروهای آن در ۱۹۸۱ به پیشنهاد اردن در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و از ۱۹۸۲ در فهرست میراث جهانی در خطر قرار دارد. یونسکو قبةالصخره را در میان ۲۲۰ بنای تاریخی شهر قدیم بهویژه برجسته میکند.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







