مسجد جامع، مسجد اصلی شهر جزره (Cizre) در جنوب شرقی ترکیه، در جزیرهٔ ابن عمر کهن بر کرانهٔ رود دجله قرار دارد. به روایت، در سال ۶۳۹، هنگامی که مردم این ناحیه اسلام آوردند، کلیسایی در این مکان به مسجد بدل شد، اما از آن بنای نخست هیچ آگاهی استواری در دست نیست. بنای کنونی بنا بر کتیبههایش از سالهای ۱۱۵۵–۱۱۶۰ است و در فلزی آن با کوبههای اژدهانما امروز در موزهها نگهداری میشود.
جزیرهٔ ابن عمر و روایت
جزره در استان شرناق ترکیه، بر کرانهٔ رود دجله است. بنا بر ویکیپدیا، شهر کهن، که به عربی جزیرهٔ ابن عمر خوانده میشود، در سدهٔ نهم به دست حسن بن عمر، امیر موصل، بر جزیرهای مصنوعی در دجله بنیان نهاده شد. در طول سدهها حمدانیان، مروانیان، سلجوقیان، زنگیان، ایلخانان، امارت بوتان، آققویونلوها و عثمانیان بر آن فرمان راندند.
روایت محلی از این هم فراتر میرود: گفته میشود هنگامی که این ناحیه در سال ۶۳۹ اسلام آورد، کلیسایی در جای مسجد به مسجد بدل شد. این روایت است، نه واقعیتی قطعی – هم بروشور وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه و هم پژوهش سلطان چاچا تأکید میکنند که از بنای نخست آگاهی قطعی در دست نیست. افزون بر این، این سال از سدهٔ نهم که ویکیپدیا بنیان خود شهر را در آن مینهد، پیشتر است.
مسجد جمعهٔ شهر
واژهٔ ترکی «اولو» به معنای «بزرگ» است: اولو جامع مسجد اصلی شهر است که نماز جمعه در آن برپا میشود. نویسندگان سدههای میانه گواهی میدهند که جزیرهٔ ابن عمر چه شهر آبادی بود: در سدهٔ دوازدهم یک بیمارستان، ۱۹ مسجد، ۱۴ گرمابه و ۳۰ سقاخانه داشت، و در سدهٔ سیزدهم ابن شداد دو مسجد جامع و ۸۰ مسجد در آن شمرد. ابن خلکان در آغاز سدهٔ سیزدهم از مسجد شهر یاد کرده و ابن بطوطه نیز که در ۱۳۲۷ از شهر دیدن کرد، آن را ثبت کرده است.
دربارهٔ روز جمعه، روزی که شهر در مسجد جامعش گرد میآید، پیامبر ﷺ فرمود:
«بهترین روزی که خورشید بر آن طلوع کرده روز جمعه است، آدم در آن به دنیا آمد…»
عکس: MikaelF · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا و در آن
مسجد نقشهای مستطیل دارد که در پهنا گسترده شده، و سلطان چاچا آن را از کهنترین نمونههای معماری مسجد در آناتولی میشمارد. بر بنا هشت کتیبه هست و خیابانها از چهار سو آن را در بر گرفتهاند. مناره، که بنا بر همین پژوهش در ۱۱۵۶ (۵۵۰ ق) افزوده شد، تنها بخشی است که شکل اصلی خود را نگه داشته است.
نامدارترین بخش آن در دولنگهاش بود: چارچوبی چوبی با روکش برنج و ورق مس، که با میخهای آهنی کوبیده شده، روی هم ۳۰۰ × ۲۲۴ سانتیمتر. این در را به پایان سدهٔ دوازدهم یا آغاز سدهٔ سیزدهم نسبت میدهند و احتمالاً در کارگاهی در دیاربکر یا ماردین ساخته شده است. بر آن کتیبهای عربی، بخشی آسیبدیده، با نام فرمانروا ابوالقاسم محمود سنجرشاه هست.
کوبههای مفرغی، به اندازهٔ حدود ۲۷ × ۲۴ سانتیمتر، اژدهایان و سر شیری را نشان میدهند و به نیمهٔ نخست سدهٔ سیزدهم نسبت داده میشوند. چاچا بر آن است که آنها را جزری، دانشمند زادهٔ جزره، طراحی کرده است؛ او در کتابش دربارهٔ ابزارهای مکانیکی، که حدود ۱۲۰۵–۱۲۰۶ در دربار ارتقیان نوشت، در و کوبهای همانند را شرح داده است. این دیدگاهی است بر پایهٔ شباهت شکل و زمان، نه واقعیتی قطعی.
در گذر سدهها
بنا بر کتیبهها، بنای کنونی میان ۱۱۵۵ و ۱۱۶۰ در روزگار اتابکان زنگی موصل ساخته شد؛ ویکیپدیا سال ۱۱۵۵ را میآورد. به گفتهٔ چاچا، مناره در ۱۱۵۶ (۵۵۰ ق) افزوده شد و در ۱۱۶۰–۱۱۶۱ (۵۵۵ ق) اتابک ابوالقاسم محمود سنجرشاه مسجد را از نو ساخت. در اینجا منابع ناهمسو هستند: بنا بر ویکیپدیا، محمود تنها در ۱۲۰۸ جانشین پدرش سنجرشاه شد و مسجد در دوران فرمانروایی او نوسازی شد، و پایگاه دادهٔ Art of the Middle Ages نیز در را به روزگار او، سدهٔ سیزدهم، پیوند میدهد.
بروشور وزارت از مرمتهایی در ۱۲۰۳ و ۱۲۸۴ یاد میکند. مسجد در ۱۹۴۵–۱۹۴۶ بهطور کامل مرمت شد و در همان هنگام چارچوب در نیز عوض شد. در ۱۹۶۹ یکی از کوبهها دزدیده و به خارج برده شد – امروز در مجموعهٔ داوید در کپنهاگ است (شمارهٔ ۳۸/۱۹۷۳). دیگری برای نگهداری برداشته شد، نخست در موزهٔ ماردین و از ۱۹۷۶ در استانبول نگهداری شد، و در ۱۹۸۲ در به موزهٔ هنرهای ترکی و اسلامی منتقل شد.
- ۶۳۹روایت: کلیسایی به مسجد بدل میشود
- سدهٔ ۹حسن بن عمر جزیرهٔ ابن عمر را بنیان مینهد
- ۱۱۵۵–۱۱۶۰بنای کنونی بنا بر کتیبهها (ویکیپدیا: ۱۱۵۵)
- ۱۱۵۶مناره (۵۵۰ ق)
- ۱۱۶۰–۱۱۶۱بازسازی (۵۵۵ ق)، به گفتهٔ چاچا در روزگار محمود سنجرشاه
- ۱۲۰۳ و ۱۲۸۴مرمتها
- ۱۹۴۵–۱۹۴۶مرمت کامل
- ۱۹۶۹–۱۹۸۲دزدیده شدن یک کوبه؛ انتقال کوبهٔ دیگر و در به استانبول
- ۲۰۰۷واپسین مرمت (ادارهٔ کل اوقاف)
مسجد امروز
واپسین مرمت را در ۲۰۰۷ ادارهٔ کل اوقاف ترکیه انجام داد. مسجد امروز به روی نمازگزاران باز است و بنا بر وزارت فرهنگ و گردشگری، از مهمترین بناهای منطقه به شمار میآید.
شناختهترین آثار هنری آن امروز در موزهها دیده میشوند: در با یکی از کوبهها در استانبول و کوبهٔ دیگر در کپنهاگ. کوبهای همانند که در تفلیس یافت شده، در موزهٔ هنر اسلامی برلین نگهداری میشود.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
