مسجد جامع بیتالرحمن (Masjid Raya Baiturrahman) در مرکز باندا آچه، مرکز استان آچه در اندونزی، قرار دارد و نماد دین، فرهنگ و هویت مردم آچه شمرده میشود. بنای کنونی آن را، به سبک احیای گورکانی و با گنبدهای سیاه، دولت استعماری هلند میان سالهای ۱۸۷۹ و ۱۸۸۱ بر جای مسجد کهن سلطنت آچه ساخت که در ۱۸۷۳ سوخته بود. مسجد از سونامی ۲۰۰۴ با آسیبی اندک جان به در برد و پناهگاه مردم شد، و از زمان گسترش ۲۰۱۵–۲۰۱۷ دوازده چتر برقی بزرگ در حیاط آن برپاست.
مسجد سلطنت آچه
آچه، در منتهیالیه شمالی سوماترا، سدهها مرکز سلطنتی نیرومند بود و مسجد اصلی آن – مسجد رایا یا مسجد جامع – در کنار کاخ سلطان قرار داشت. به گفتهٔ ویکیپدیا و مقالهای از وزارت دارایی اندونزی، این مسجد در ۱۶۱۲ (۱۰۲۲ ق) در دوران سلطان اسکندر مودا ساخته شد. برخی منابع آن را به ۱۲۹۲ و سلطان علاءالدین محمودشاه بازمیگردانند، و Archnet مسجدی را که سلطان نورالعالم در ۱۸۷۲ ساخت، پیشینهٔ بیواسطهٔ بنای کنونی میداند.
مسجد کهن، مانند دیگر بناهای سنتی آچه، بامی چندطبقه از کاه داشت. در آوریل ۱۸۷۳، در آغاز جنگ آچه، نیروهای استعماری هلند به کاخ سلطان حمله کردند. به گفتهٔ ویکیپدیا، در ۱۰ آوریل جنگجویان آچهای از مسجد تیراندازی کردند و منورهایی بر بام کاهی افتاد و آن را به آتش کشید. منابع این رویداد را گوناگون روایت میکنند: Archnet مینویسد هلندیان مسجد را ویران کردند و مقالهٔ وزارت دارایی سوختن آن را به لشکرکشی دوم به فرماندهی ژنرال فان سویتن پیوند میدهد.
مسجد نو در ۱۸۸۱
ژنرال فان سویتن به بزرگان محلی وعده داد که مسجد را از نو بسازد. سنگ بنا در ۱۸۷۹ – به گفتهٔ مقالهٔ وزارت دارایی در ۹ اکتبر (۱۳ شوال ۱۲۹۶ ق) – به دست تنکو قاضی مالکالعادل نهاده شد که نخستین امام مسجد نو نیز شد. ساخت مسجد در ۲۷ دسامبر ۱۸۸۱، در روزگار محمد داوودشاه، آخرین سلطان آچه، به پایان رسید.
در آغاز بسیاری از مردم آچه نمیخواستند در مسجدی نماز بگزارند که آنان که با ایشان در جنگ بودند ساخته بودند؛ Archnet مینویسد عالمان دینی مدتها آن را برای نماز جماعت شایسته نمیدانستند. اما با گذشت زمان، مسجد مایهٔ افتخار شهر و نشانهٔ جایگاه دینی آچه شد که آن را «سرامبی مکه» یعنی «ایوان مکه» نیز میخوانند.
عکس: Peter Mundy, Dirk de Jong, Mcshabry, Si_Gam · Public domain, CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0, CC BY 2.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا و آرایهها
به گفتهٔ ویکیپدیا، طرح آن را معمار هلندی خریت بروینس کشید و ل. پ. لوئیکس آن را اصلاح کرد و بر ساخت آن به دست پیمانکار لی آ سی نظارت داشت؛ Archnet نام معمار را «de Bruchi» آورده است. سبک آن احیای گورکانی است: گنبدها و منارههای بزرگ به الگوی مسجدهای گورکانی، با جزئیات مغربی مانند طاقهای اشکیشکل و آرایههای گچی اسلیمی.
گنبدهای سیاه از تختهپوشهای چوب سخت ساخته شدهاند که مانند سفال چیده شدهاند – Archnet از چوب آهن سخن میگوید. سنگ بنا از هلند، مرمر پلهها و کفها از چین و شیشههای رنگی از بلژیک آورده شد؛ در درون، دیوارها و ستونهایی با نقش برجسته، درهای چوبی کندهکاریشده و چلچراغهای مفرغی هست. مسجد در آغاز تنها یک گنبد و یک مناره داشت.
در گذر سدهها
مسجد بعدها چند بار گسترش یافت و منابع در سالها همداستان نیستند. دو گنبد کناری نخست در ۱۹۳۵ (به گفتهٔ Archnet در ۱۹۳۶) و دو گنبد دیگر در پایان دههٔ ۱۹۵۰ افزوده شد (ویکیپدیا: ۱۹۵۸؛ Archnet: ۱۹۵۷، که به گفتهٔ آن مسجد در همان زمان نام بیتالرحمن گرفت)؛ آخرین گسترش را ویکیپدیا ۱۹۸۲ و مقالهٔ وزارت دارایی ۱۹۹۱–۱۹۹۳ میداند. مسجد امروز هفت گنبد دارد و ویکیپدیا هشت مناره برای آن برمیشمارد، از جمله بلندترین منارهٔ باندا آچه.
در زمینلرزه و سونامی اقیانوس هند در ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ که باندا آچه را سخت در هم کوبید، مسجد برپا ماند در حالی که بناهای پیرامونش ویران شدند. به گفتهٔ ویکیپدیا، آسیب آن اندک بود، مانند ترکهایی در دیوارها، و منارهٔ ۳۵ متری کنار دروازهٔ اصلی اندکی کج شد و ترک برداشت. مسجد پناهگاه موقت کسانی شد که خانهٔ خود را از دست داده بودند، و پس از دو هفته نماز در آن از سر گرفته شد.
برای کسانی که در آن روزها عزیزان خود را از دست دادند، مسجد جای گرد آمدن، دعا و شکیبایی بود. پیامبر ﷺ دربارهٔ حال مؤمن در خوشی و سختی فرمود:
«وضعیت مؤمن شگفتآور و عجیب است؛ وضعیت او در همه حال خیر است؛ و این حالت برای هیچکسی جز مؤمن نیست؛ اگر خوشی به او رسد، شکر گوید و این برای او خیر است؛ و اگر زیانی به او رسد، صبر میکند و این برای او خیر است.»
- ۱۶۱۲مسجد سلطنتی در دوران اسکندر مودا (منابع دیگر: ۱۲۹۲ یا ۱۸۷۲)
- ۱۰ آوریل ۱۸۷۳سوختن مسجد کهن در آغاز جنگ آچه
- ۱۸۷۹نهادن سنگ بنای مسجد نو
- ۲۷ دسامبر ۱۸۸۱پایان ساخت مسجد نو با یک گنبد
- ۱۹۳۵افزودن دو گنبد کناری (Archnet: ۱۹۳۶)
- ۱۹۵۷–۵۸دو گنبد و منارههای دیگر
- ۱۹۸۲ / ۱۹۹۱–۹۳گسترش به هفت گنبد (منابع گوناگوناند)
- ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴مسجد از سونامی جان به در میبرد و پناهگاه میشود
- ۲۰۱۵آغاز گسترش بزرگ
- ۱۳ مهٔ ۲۰۱۷گشایش: ۱۲ چتر برقی
مسجد امروز
در ژوئیهٔ ۲۰۱۵ کار گسترشی بزرگ به الگوی مسجدالنبی در مدینه آغاز شد. در حیاط دوازده چتر برقی، هر یک ۲۴ × ۲۴ متر، برای سایهانداختن بر نمازگزاران برپا شد و زیر آنها زیرزمینی حدود ۸٬۶۰۰ متر مربعی با پارکینگ برای ۲۵۴ خودرو و ۳۴۷ موتورسیکلت و ۲۸۸ جای وضو قرار دارد. مرحلهٔ نخست در ۱۳ مهٔ ۲۰۱۷ طی مراسمی رسمی گشایش یافت؛ به گفتهٔ Tirto بودجهٔ آن ۴۵۸ میلیارد روپیه بود.
به گفتهٔ Merdeka گنجایش مسجد از حدود ۹٬۰۰۰ به حدود ۲۴٬۴۰۰ نمازگزار در درون مسجد و زیر چترها رسید؛ مقالهٔ وزارت دارایی گنجایش تا ۲۴٬۰۰۰ نمازگزار و حدود ۴٬۷۶۰ متر مربع فضای درونی با کف مرمرین را ذکر میکند. مسجد هنوز اصلیترین مرکز دینی و شناختهترین نماد باندا آچه است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







