بیتالمکرم مسجد ملی بنگلادش است و در مرکز داکا، جایی که شهر کهنه و شهر نو به هم میرسند، قرار دارد. این مسجد میان سالهای ۱۹۶۰ و ۱۹۶۸ با طرح معمار عبدالحسین ثاریانی ساخته شد و مکعب بزرگ و بیگنبدش به الگوی کعبه در مکه طراحی شده است. زیر شبستانهایش بازاری با صدها مغازه برپاست و در هر عید چند نماز عید پشت سر هم در آن برگزار میشود.
بنیانگذاری
اندیشهٔ ساختن مسجدی بزرگ برای داکا از آنِ صنعتگر عبداللطیف ابراهیم باوانی، صاحب یک کارخانهٔ کنف، بود. او در نشستی در خانهاش در ۲۷ آوریل ۱۹۵۹ پیشنهاد ساخت مسجدی را داد که شمار بسیار زیادی نمازگزار را در خود جای دهد، و مقامات آن زمان وعدهٔ یاری دادند.
در همان سال انجمن مسجد بیتالمکرم تشکیل شد (ویکیپدیا از کمیتهٔ مسجد سخن میگوید) و زمینی به وسعت ۸٫۳ جریب انگلیسی (حدود ۳٫۴ هکتار) میان داکای کهنه و داکای نو برگزیده شد. در این جا آبگیر پلتن بود که پیش از آغاز ساخت پر شد.
مکعبی به الگوی کعبه
طراحی به معمار عبدالحسین م. ثاریانی سپرده شد و شرکت او، Thariani & Co.، ساخت را بر عهده گرفت. بنای اصلی مکعبی بزرگ است که به الگوی کعبه در مکه شکل گرفته و همین آن را از همهٔ مسجدهای دیگر بنگلادش متمایز میکند. به جای گنبدی بزرگ، در سوی شمال و جنوب ایوانهای ورودی هست، هر یک با سه طاق که طاق میانی از همه بزرگتر است.
سبک آن نو-اسلامی است و بر اصول معماری گورکانی (مغولی هند) تکیه دارد، اما با آرایههایی که آگاهانه ساده نگه داشته شده و آن را به معماری مدرن نزدیک میکند. محراب مستطیل است، نه نیمدایره. دو حیاط بیسقف نور و هوا را به شبستان میرسانند.
عکس: Md. Nazmul Hasan Khan, Jubair1985, Wasiul Bahar, Ahm masum (মাসুম) · CC BY-SA 4.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
مجموعه و بازار
بنای اصلی هشت طبقه دارد و ۳۰٫۱۸ متر از زمین بلند است. شبستان ۲٬۴۶۳٫۵۱ متر مربع است و در سوی شرقی نیمطبقهای به وسعت ۱۷۰٫۹۴ متر مربع نیز دارد. پیش روی آن، در شرق، صحنی به وسعت ۲٬۶۹۴٫۱۹ متر مربع گسترده است که در شمال و جنوبش وضوخانهها قرار دارند. باغ به شیوهٔ باغهای گورکانی آراسته شده است.
بیتالمکرم فقط یک مسجد نیست: این مجموعه بازار، دفترها، کتابخانه، تالار گردهمایی و پارکینگ را در بر دارد. به گفتهٔ Archnet، در طبقهٔ همکف در امتداد راهروهای سرپوشیدهٔ شمالیـجنوبی ۳۵۰ مغازه و ۲۲ انبار هست و زمین مسجد کنار مرکز تجاری شهر است.
در گذر دههها
سنگ بنا در ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۶۰ گذاشته شد و ساخت مرحله به مرحله پیش رفت. نخستین نماز در مسجد روز جمعه ۲۵ ژانویهٔ ۱۹۶۳ برگزار شد و بنا در ۱۹۶۸ به پایان رسید. مسجد از ۱۹۶۳ خطیبان خود را داشته است؛ طولانیترین دورهٔ خطابت از ۱۹۸۴ تا ۲۰۰۷ بود.
در ۱۹۷۱ مالکیت مسجد به دولت بنگلادش رسید و در ۲۸ مارس ۱۹۷۵ مدیریت آن به بنیاد اسلامی بنگلادش سپرده شد. در ۲۰۰۸ مسجد با کمک مالی دولت عربستان سعودی گسترش یافت. طرح نخستین ثاریانی منارهٔ جداگانهای در سوی جنوب پیشبینی کرده بود؛ بنا بر طرحی بازنگریشده، بعدها دو منارهٔ تازه ساخته شد.
- ۲۷ آوریل ۱۹۵۹نشست در خانهٔ عبداللطیف ابراهیم باوانی: پیشنهاد مسجدی بزرگ
- ۱۹۵۹انجمن مسجد بیتالمکرم؛ گزینش زمینی ۸٫۳ جریبی
- ۲۷ ژانویهٔ ۱۹۶۰گذاشتن سنگ بنا
- ۲۵ ژانویهٔ ۱۹۶۳نخستین نماز، در روز جمعه
- ۱۹۶۸پایان ساخت
- ۱۹۷۱انتقال مالکیت به دولت بنگلادش
- ۲۸ مارس ۱۹۷۵سپردن مدیریت به بنیاد اسلامی بنگلادش
- ۲۰۰۸گسترش با کمک مالی دولت عربستان سعودی
مسجد امروز
امروز بنیاد اسلامی، زیر نظر وزارت امور دینی، مسجد را اداره میکند. به گفتهٔ ویکیپدیا، به نقل از کتابی از تان تای یونگ و گیانش کودیسیا (۲۰۰۰)، بیتالمکرم گنجایش بیش از ۴۲٬۰۰۰ نمازگزار را دارد. هر روز مردم برای نماز و تلاوت قرآن در اینجا گرد میآیند، و پیامبر ﷺ فرمود:
«و هیچ گروهی در خانهای از خانههای خدا گرد هم نمیآیند تا کتاب خدا را تلاوت کنند و آن را میان خود بیاموزند، مگر آنکه آرامش بر آنان نازل میشود، و رحمت آنان را فرامیگیرد، و فرشتگان آنان را در بر میگیرند…»
… و الله آنان را نزد کسانی که نزد اویند یاد میکند. در هر عید پنج نماز عید پشت سر هم در بیتالمکرم برگزار میشود، در ساعتهای ۷، ۸، ۹، ۱۰ و ۱۰:۴۵ بامداد، به امامت امامان مسجد و بنیاد اسلامی. نماز اصلی عید داکا در عیدگاه ملی برگزار میشود و در هوای بد به بیتالمکرم منتقل میشود. در این روزها بازار پیرامون مسجد نیز پر از جمعیت است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







