مسجد بادشاهی («مسجد شاهی») در لاهور از بزرگترین و نامدارترین مسجدهای دوران گورکانیان هند است. به فرمان امپراتور اورنگزیب، میان سالهای ۱۶۷۱ و ۱۶۷۳ از سنگ ماسهٔ سرخ و مرمر سفید، روبهروی قلعهٔ لاهور ساخته شد. این مسجد روزگاری را پشت سر گذاشت که اصطبل و پادگان بود و امروز دوباره جای نماز انبوه نمازگزاران است.
مسجد شاهی اورنگزیب
مسجد بادشاهی را امپراتور گورکانی اورنگزیب، معروف به عالمگیر (فرمانروایی ۱۶۵۸–۱۷۰۷)، ساخت. نظارت بر ساخت آن با برادر رضاعی او و حاکم لاهور، مظفر حسین معروف به فدایی خان کوکه، بود. به گفتهٔ ویکیپدیا و ادارهٔ اوقاف پنجاب، کار از ۱۶۷۱ تا ۱۶۷۳ ادامه داشت؛ و به گفتهٔ یونسکو و Archnet، کتیبهٔ سردر سال ۱۰۸۴ هجری قمری، یعنی ۱۶۷۳–۷۴، را دارد.
منابع در انگیزهٔ ساخت نیز اختلاف دارند: ویکیپدیا آن را با لشکرکشیهای اورنگزیب در جنوب هند پیوند میدهد و Archnet میگوید که برای نگهداری یادگارهای منسوب به پیامبر ﷺ نیز ساخته شد. نقشهٔ آن از مسجد جامع دهلی، ساختهٔ شاهجهان، پیروی میکند، اما در مقیاسی بسیار بزرگتر. به گفتهٔ ویکیپدیا، بزرگترین مسجد دوران گورکانیان بود و بیش از سه سده، تا اواخر سدهٔ بیستم، بزرگترین مسجد جهان به شمار میرفت.
کنار قلعهٔ لاهور و حضوری باغ
مسجد روبهروی قلعهٔ لاهور و در کنار دیوار غربی آن قرار دارد. میان این دو، باغ مستطیلشکل حضوری باغ است: در سوی غربی آن ورودی مسجد و در سوی شرقی دروازهٔ عالمگیری، ورودی قلعه، که آن را نیز اورنگزیب ساخت. در سوی جنوبی باغ دروازهٔ روشنایی است، یکی از سیزده دروازهٔ اصلی لاهور.
در باغ، روبهروی مسجد، کوشک مرمرین «حضوری باغ بارادری» است که فرمانروای سیک، رانجیت سینگ، در ۱۸۱۸ ساخت. نزدیک ورودی مسجد و در شمال سردر، آرامگاه شاعر و اندیشمند محمد اقبال لاهوری و آرامگاه سکندر حیات خان، نخستوزیر پنجاب که در مرمت مسجد نقش بزرگی داشت، قرار دارد.
مسجد و حیاط آن بر سکویی قرار دارند که با ۲۲ پله به آن میرسند. سردر دوطبقه از سنگ ماسهٔ سرخ، مقرنس و کتیبهای از مرمر منبت دارد که منابع آن را به خط لاتین چنین آوردهاند: «Masjid Abul Zafar Muhy-ud-Din Mohammad Alamgir Badshah Ghazi».
عکس: Idaudpota, M.junaid0906, Fassifarooq, Abdulmutlib12 · CC BY-SA 4.0, CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا
مجموعه مربعی به ابعاد ۱۷۰ × ۱۷۰ متر را در بر میگیرد. حیاط پهناور آن، حدود ۲۵٬۶۰۰ متر مربع، را رواقهایی یکدهانه احاطه کردهاند. به گفتهٔ ویکیپدیا، هنگامی که حیاط مصلای نماز عید است ۱۰۰٬۰۰۰ نمازگزار در آن جا میگیرند و شبستان ۱۰٬۰۰۰ نفر را در خود جای میدهد. به گفتهٔ ادارهٔ اوقاف پنجاب، در میان حیاط حوض آبی هست.
بنا از سنگ ماسهٔ سرخ با منبت و کندهکاری مرمر سفید است. بر فراز شبستان سه گنبد مرمرین برمیخیزد که گنبد میانی بزرگترین آنهاست، و درون آن را نقشهای گلوبوته و ترنجهایی از گچبری رنگی، نقاشی دیواری و منبت مرمر آراسته است.
مسجد هشت مناره دارد: چهار منارهٔ اصلی در گوشههای حیاط و چهار منارهٔ کوچکتر در گوشههای شبستان. منارههای اصلی هشتضلعی و سهطبقهاند، هر یک ۶۰ متر بلندی دارند و کوشکهایی مرمرین بر سرشان است.
در گذر سدهها
سپاه سیک رانجیت سینگ در ۷ ژوئیهٔ ۱۷۹۹ لاهور را گرفت. آنگاه حیاط مسجد اصطبل شد و ۸۰ حجرهٔ آن (اتاقهای کوچک درس) جای سربازان و انبار. پس از مرگ رانجیت سینگ در ۱۸۳۹، پسرش کهارک سینگ ساخت «سمادهی» (یادمان آرامگاهی) او را در کنار مسجد آغاز کرد.
در کشمکش بر سر قدرت در ۱۸۴۱، شیر سینگ توپهای سبک بر منارهها نهاد و هواداران چاند کور را که در قلعهٔ لاهور پناه گرفته بودند گلولهباران کرد. ویکیپدیا همچنین میآورد که افسری فرانسوی در خدمت او از تونلی میان مسجد و قلعه برای انبار باروت استفاده میکرد.
بریتانیاییها در ۱۸۴۹ لاهور را گرفتند و مسجد و قلعه همچنان پادگان نظامی ماندند. در ۱۸۵۲ «ادارهٔ مسجد بادشاهی» برای نظارت بر مرمت آن بنیاد شد و در ۱۸۵۶ جان لارنس، کمیسر ارشد پنجاب، مسجد را به مسلمانان بازگرداند. به گفتهٔ ویکیپدیا، بریتانیاییها پس از شورش ۱۸۵۷ حجرههای پیرامون حیاط را ویران کردند و رواقهای باز («دالان») به جای آنها ساختند.
از ۱۹۳۹ نخستوزیر پنجاب، سکندر حیات خان، برای مرمتی همهجانبه پول گرد آورد که معمار نواب عالم یار جنگ بهادر بر آن نظارت داشت. کار پس از استقلال پاکستان نیز ادامه یافت و در ۱۹۶۰ با هزینهٔ ۴٫۸ میلیون روپیه به پایان رسید. Archnet مرمتی را در ۱۹۸۳ ثبت کرده که در آن نمای حجرهها با سنگ ماسهٔ سرخ روکش شد؛ در ۲۰۰۰ منبت مرمر شبستان مرمت شد و در ۲۰۰۸ جایگزینی سنگفرش سرخ حیاط با سنگی از پیرامون جیپور آغاز شد.
- ۱۶۷۱–۱۶۷۳اورنگزیب مسجد را میسازد؛ فدایی خان کوکه بر کار نظارت دارد
- ۱۰۸۴ ق (۱۶۷۳–۷۴)سال کتیبهٔ سردر
- ۱۷۹۹سیکها لاهور را میگیرند؛ حیاط اصطبل میشود
- ۱۸۴۱شیر سینگ بر منارهها توپ مینهد
- ۱۸۴۹بریتانیا لاهور را میگیرد؛ مسجد پادگان میماند
- ۱۸۵۶بازگرداندن مسجد به مسلمانان
- ۱۹۳۹–۱۹۶۰مرمت بزرگ (۴٫۸ میلیون روپیه)
- ۱۹۷۴نماز جمعهٔ سران ۳۹ کشور مسلمان
- ۱۹۹۳در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو
- ۲۰۲۶انتقال یادگارها به نگارخانهای تازه
مسجد امروز
به گفتهٔ ادارهٔ اوقاف پنجاب، در نگارخانهای کوچک در طبقهٔ بالای سردر، یادگارهایی منسوب به پیامبر ﷺ، علی، فاطمه، حسن و حسین و عبدالقادر گیلانی نگهداری میشود. ویکیپدیا حدود ۲۷ شیء را یاد میکند که از ۱۸۸۵ به نمایش گذاشته شدهاند و میآورد که بیشترشان را نخست تیمور پس از گشودن دمشق در ۱۴۰۱ به دست آورد؛ به گفتهٔ همین منبع، در ۲۰۲۶ به نگارخانهای تازه منتقل شدند. موزه قرآنی سیجزئی نیز دارد که با نخ زر و سیم بر پارچه دوخته شده است (۱۹۶۶–۱۹۷۶).
در ۲۲ فوریهٔ ۱۹۷۴، هنگام دومین اجلاس سران کشورهای اسلامی در لاهور، سران ۳۹ کشور مسلمان در این مسجد نماز جمعه گزاردند. پاکستان در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۳ آن را برای میراث جهانی یونسکو پیشنهاد کرد و از آن زمان در فهرست موقت است. به گفتهٔ ویکیپدیا، امروز سومین مسجد بزرگ پاکستان است.
حیاطی که از نمازگزاران پر میشود، سخن پیامبر ﷺ را دربارهٔ کسانی که الله ﷻ آنان را در سایهٔ خود جای میدهد به یاد میآورد:
«هفت گروه هستند که الله تعالی در روزی که هیچ سایهای جز سایهٔ او نیست، آنان را در سایهٔ خود قرار میدهد: … و مردی که قلبش به مساجد وابسته است…»
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.







