مسجد الشواذنه در محلهٔ کهن العقر در نزوا، درست در جنوب قلعهٔ شهر، قرار دارد و از کهنترین مساجد عمان شمرده میشود. به روایت محلی، این مسجد در سال ۷ هجری و در زمان حیات پیامبر ﷺ ساخته شد و دومین مسجدی دانسته میشود که در این سرزمین بنا شد. بنای کنونی از سال ۱۵۲۹ است و بیش از همه به محراب گچبریشدهاش شهرت دارد که کاسههای چینی در آن نشاندهاند.
روایت و نام
به روایت محلی، این مسجد در سال هفتم هجرت (۶۲۸–۶۲۹)، هنگامی که پیامبر ﷺ هنوز زنده بود، ساخته شد و دومین مسجدی به شمار میرود که بر خاک سلطنت کنونی عمان بنا شده است. روزنامهٔ عمان آبزرور به نقل از موزهٔ ملی عمان ساخت آن را به سدهٔ نخست هجری (سدهٔ هفتم میلادی) نسبت میدهد.
به گزارش روزنامهٔ عمان، نام مسجد از قبیلهٔ الشاذانی گرفته شده است. در میان مردم آن را مسجد القبلتین، یعنی «مسجد دو قبله»، نیز میخوانند. کهنترین تاریخ آن را نمیتوان تأیید کرد: مسجد از خشت خام ساخته شده که پیوسته نیاز به نگهداری و نوسازی داشته است، و همین تاریخگذاری دقیق را دشوار میکند.
مسجد در محلهٔ العقر
العقر یکی از محلههای کهن نزواست که درست در جنوب قلعهٔ آن قرار دارد. چون زمین شیب دارد، مسجد بر سکویی بالاتر از سطح کوچه ایستاده است. ورود به آن از طاقی ساده و پلکانی باریک است که به انتهای شرقی حیاط میرسد؛ در گوشهٔ جنوب شرقی حیاط وضوخانهای با فواره هست.
نقشهٔ مسجد مستطیلی نامنظم است. شبستان در سوی شمالی حیاط قرار دارد و با سه در بزرگ به آن باز میشود. درون آن، دو ردیف طاق تیزهدار بر چهار ستون، شبستان را زیر سقفی تخت به سه دهانهٔ موازی با دیوار قبله تقسیم میکند و سه پنجره در دیوار شمالی روشنایی میآورد. مسجد از بیرون ساده است: نه گنبد دارد و نه مناره، تنها سازهای کوچک و نیمدایره بر بام دارد که «البومه» نامیده میشود.
عکس: Francesco Bini · CC BY-SA 4.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
محراب
جز محراب، دیوارها بیآرایهاند و همهٔ تزیین بر دیوار قبله گرد آمده است. محراب طاقچهای کمعمق با قوس تیزهدار است که قابی از گچبری با نقشهای هندسی و گیاهی در چند نوار آن را در بر گرفته است. بالای طاقچه کتیبهای به خط نسخ تاریخ ۹۳۶ ق (۱۵۲۹) را ثبت کرده و نام سازنده، استاد عیسی بن عبدالله بن یوسف، و حامیانی را که هزینهٔ کار را پرداختند آورده است؛ بالاتر از آن شهادتین با حروف درشت کوفی نوشته شده است.
میان طاقچه و کتیبه، پنج کاسهٔ چینی آبی و سفید در گچ نشانده شده است. محرابهایی با آرایشی همانند در دیگر مساجد عمانی آن دوران نیز دیده میشود. هنگامی که عمان در ۲۰۲۵ این مسجد را در فهرست میراث عربی ثبت کرد، اعلامیه بهویژه از زیبایی محراب گچی آن یاد کرد.
در گذر سدهها
جز روایت بنیان، از تاریخ آغازین مسجد اندکی دانسته است. ویکیپدیا به نقل از روایت محلی از مرمتی در سال ۷۲۹ نیز یاد میکند. بنایی که امروز دیده میشود از سدهٔ شانزدهم است: به گزارش عمان آبزرور، مسجد در دوران نبهانیان، در سال ۹۳۶ ق (۱۵۲۹)، بازسازی شد، چنانکه کتیبهٔ محرابش نشان میدهد.
کتیبه نام کسانی را که در ساخت مسجد سهم داشتند نگه داشته است – کاری که پیامبر ﷺ بر آن وعدهٔ پاداش داده است. هنگامی که خلیفه عثمان بن عفان خواست مسجدالنبی را در مدینه از نو بسازد و برخی آن را ناخوش داشتند، این سخن پیامبر ﷺ را بازگفت:
«هرکس مسجدی برای الله بسازد، الله برای او در بهشت همانند آن خواهد ساخت»
به گزارش روزنامهٔ عمان، مسجد آخرین بار در سال ۲۰۰۳ مرمت شد.
- ۷ ق (۶۲۸–۶۲۹)بنیان مسجد به روایت محلی
- ۷۲۹مرمتی به روایت محلی
- ۱۵۲۹بازسازی در دوران نبهانیان (۹۳۶ ق)
- ۱۵۲۹محراب گچی استاد عیسی بن عبدالله بن یوسف
- ۲۰۰۳مرمت
- ۲۰۲۵ثبت در فهرست میراث معماری و شهری کشورهای عربی
مسجد امروز
مسجد هنوز کارکرد اصلی خود را دارد و به گزارش عمان آبزرور در همان حالی مانده که در سدهٔ شانزدهم بازسازی شد. این مسجد بخشی از محلهٔ کهن العقر است که در سالهای اخیر نوسازی شده و به روی بازدیدکنندگان باز شده است.
در سال ۲۰۲۵ وزارت میراث و گردشگری این مسجد را همراه با سه اثر دیگر در فهرست میراث معماری و شهری کشورهای عربی ثبت کرد. این ثبت در دهمین نشست رصدخانهٔ میراث معماری و شهری کشورهای عربی وابسته به الکسو، که در لبنان برگزار شد، انجام گرفت و اعلامیه مسجد را نمونهای از معماری دینی سنتی عمان معرفی کرد.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.


