مسجد جامع الجند که مسجد معاذ نیز خوانده میشود، در الجند، حدود بیست کیلومتری شمال شرقی تعز قرار دارد. آن را صحابی معاذ بن جبل ساخت؛ کسی که پیامبر ﷺ او را برای آموزش دین به مردم یمن فرستاد، و کهنترین مسجد برجایماندهٔ این کشور شمرده میشود. ساختمان کنونی در طول سدهها، به دست فرمانروایانی که آن را ویران کردند و دوباره ساختند، شکل گرفت.
معاذ بن جبل در یمن
معاذ بن جبل از داناترین صحابه در احکام دین بود. پیامبر ﷺ او را به یمن فرستاد تا اسلام و احکامش را به مردم بیاموزد. منابع در سال آن اختلاف دارند: ویکیپدیا سال ششم هجری و منابع دیگر سال دهم را میآورند. بنا بر حدیثی صحیح که بخاری و مسلم روایت کردهاند، پیامبر ﷺ هنگام فرستادنش به او فرمود که نزد اهل کتاب میرود و باید نخست آنان را به گواهی دادن به اینکه معبودی به حق جز الله نیست فرا بخواند.
معاذ در الجند، که از مراکز یمن در آن روزگار بود، مسجدی ساخت – به روایت، در جایی که خود پیامبر ﷺ تعیین کرده بود.
الجند، مکان و مسجد
الجند پیش از اسلام نیز بازاری بر راه کاروانرو کوهستانهای یمن بود و در دوران اسلامی مقصد زائرانی از سراسر کشور شد. به روایت، معاذ نخستین جمعهٔ ماه رجب در این مسجد نماز گزارد و مردم هنوز در آن روز در آن گرد میآیند.
مسجد مستطیلشکل است، با دیواری دارای ۱۴۴ کنگره احاطه شده و به الگوی مسجدالنبی در مدینه گرد حیاطی باز چیده شده است.
عکس: Julien Harneis from Sana'a, Yemen · CC BY-SA 2.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا
دیوارها از سنگ لاشهٔ سفیدکاریشده است و رواقهایی بر ستونهای ستبر، حیاط ۳۵٫۵ × ۲۵٫۵ متری را در بر گرفتهاند. ژرفترین آنها شبستان سوی قبله است، با چهار دهانه و دو محراب، سرشار از کندهکاری و نقش. در سال ۱۲۰۶ سلطان ناصر ایوب سقفهای آن را با گچ، طلا و لاجورد آراست.
منارهٔ گوشهٔ جنوب غربی از دوران عثمانی، سدهٔ هفدهم، است. کنار آن لوحی سنگی با نام سلطان عامر بن عبدالوهاب هست و لوحهای دیگر مرمتهای بعدی را ثبت کردهاند. وضوخانهها، گرمابهها و گورستانی به مسجد پیوستهاند – با آنها مجموعه حدود ۵٬۴۸۵ متر مربع را در بر میگیرد.
در گذر سدهها
مسجد در دوران اموی و عباسی بارها مرمت شد. میان سالهای ۹۱۹ و ۱۰۱۱ (۳۱۷–۴۰۷ ق) بهطور کامل بازسازی شد و منابع این بازسازی را به حسین بن سلامه نسبت میدهند. در ۱۱۶۲–۶۳ (۵۵۸ ق) در کشمکشهای آن روزگار ویران شد و در ۱۱۷۹–۸۰ (۵۷۵ ق)، در دوران ایوبیان، دوباره برپا شد.
فرمانروایان ایوبی افزودن بر آن را ادامه دادند: سکویی برجایمانده از روزگار طغتکین بن ایوب در پایان سدهٔ دوازدهم است و در ۱۲۰۶ سقفهای آراستهاش ساخته شد. در سدهٔ هفدهم عثمانیان منارهٔ کنونی را ساختند.
- ۶ یا ۱۰ قمعاذ بن جبل مسجد را در الجند میسازد
- ۹۱۹–۱۰۱۱بازسازی کامل (۳۱۷–۴۰۷ ق)
- ۱۱۶۲–۶۳ویرانی مسجد (۵۵۸ ق)
- ۱۱۷۹–۸۰برپایی دوباره (۵۷۵ ق)
- پایان سدهٔ ۱۲سکویی از روزگار طغتکین بن ایوب
- ۱۲۰۶ناصر ایوب سقفها را با طلا و لاجورد میآراید
- سدهٔ ۱۷منارهٔ عثمانی
- ۲۰۲۵طرح حفاظت فوری به سبب ترک و رطوبت
مسجد امروز
مسجد هنوز دایر و به روی بازدیدکنندگان باز است. با این حال وضعیتش نگرانکننده است: طرح حفاظتی که بنیاد Monumenta Orientalia منتشر کرده (۲۰۲۵)، ترکهای افقی و عمودی در نماها که خطر فروریختن دارند، رطوبت در پیها، سنگهای آسیبدیده از نمک و موریانه در بخشهای چوبی مناره را ثبت کرده است.
این طرح استحکام فوری دیوارها و جایگزینی ملات سیمان با آهک سنتی را پیشنهاد میکند. کاوشهای بیبرنامه در سوی شرقی، آبراههها، حوضها و بقایای بناهای کهنتر را آشکار کرده است – نشانههای تاریخ دراز این مکان.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
