مسجد اجابه، یعنی «مسجد پذیرش دعا»، در مدینه چند صد متر شمال بقیع قرار دارد. این مسجدِ تیرهٔ بنی معاویه از قبیلهٔ اوس بود و نامش را از دعایی گرفته که پیامبر ﷺ در آن برای امتش کرد: از سه درخواست، دو پذیرفته شد. پس از سدهها ویرانی و مرمت، ساختمان کنونی را ملک فهد در سال ۱۹۹۷ ساخت.
نام و جای
مسجد بر زمین خاندان بنی معاویة بن مالک بن عوف از قبیلهٔ اوس، در محلهای به همین نام در شمال گورستان بقیع، در سوی شرقی خیابان ملک فیصل قرار دارد. فاصلهٔ آن تا مسجدالنبی حدود ۵۸۰ متر است.
منابع کهن آن را به نام قبیله مسجد بنی معاویه میخوانند؛ نام «اجابه» یعنی پذیرش، از دعای پیامبر ﷺ آمده است. به گفتهٔ دانشنامهٔ نشانههای مدینه، این نام بعدها پدید آمد و کهنترین منبعی که آن را آورده ابن نجار (درگذشتهٔ ۶۴۳ ق) است.
دعای پیامبر ﷺ
در صحیح امام مسلم، سعد بن ابی وقاص روایت میکند که پیامبر ﷺ هنگام بازگشت از عالیه وارد مسجد بنی معاویه شد، با یارانش دو رکعت نماز گزارد و سپس دیرزمانی دعا کرد. فرمود که از پروردگارش سه چیز خواسته است: اینکه امتش را با قحطی هلاک نکند، با غرق شدن هلاک نکند، و میان آنان درگیری نباشد. دو خواستهٔ نخست پذیرفته شد و سومی نه.
همین درخواستها در حدیثی که ثوبان روایت کرده نیز آمده است؛ پیامبر ﷺ میفرماید:
«من از پروردگارم درخواست نمودم که امتم را با قحطسالی عمومی هلاک نکند…»
عکس: Imam Khairul Annas · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
در منابع کهن
به روایتی که امام مالک ثبت کرده، عبدالله بن عمر پس از درگذشت پیامبر ﷺ جایی را که او در این مسجد نماز گزارده بود نشان داد و گفت فتنه تا روز قیامت باقی خواهد ماند. ابن شبه در تاریخ مدینه نقل میکند که پیامبر ﷺ حدود دو ذراع در سمت راست محراب نماز گزارد.
دانشمند سمهودی در تاریخ مدینه به زائران توصیه میکند در این مسجد نماز نافله بخوانند و پس از آن دعا کنند.
در گذر سدهها
مسجد در روزگار عمر بن عبدالعزیز بازسازی شد. در سدهٔ هفتم هجری ابن نجار آن را ویرانهای با چند ستون و محرابی زیبا یافت؛ در سدهٔ نهم هجری دیوارهایش مرمت شد. بعدها جهانگرد عیاشی دیوارهایش را بیشتر فروریخته و در دو بخش دید – بخش جنوبی با محراب و بخش شمالی با گنبد.
ادارهٔ اوقاف مسجد را مرمت کرد و دو بخش را به هم پیوست و منارهای با شکلی ویژه برایش ساخت. در سال ۱۴۱۸ ق (۱۹۹۷) ملک فهد دستور داد آن را از نو بسازند و گسترش دهند.
- ۱–۱۱ قپیامبر ﷺ در مسجد بنی معاویه نماز میگزارد و دعا میکند
- سدهٔ ۸ مبازسازی در روزگار عمر بن عبدالعزیز
- سدهٔ ۷ قابن نجار آن را با نام اجابه و ویران ثبت میکند
- سدهٔ ۹ قمرمت دیوارها
- پس از آنعیاشی دو بخش ویران را وصف میکند؛ اوقاف آنها را به هم میپیوندد و مناره میسازد
- ۱۹۹۷ملک فهد مسجد کنونی را میسازد (۱۴۱۸ ق)
مسجد امروز
مسجد امروز حدود ۱٬۰۰۰ متر مربع را در بر میگیرد که حدود ۵۰۰ متر مربع آن شبستان درونی است – نزدیک به چهار برابر اندازهٔ آن در سدهٔ دهم هجری. بخش زنان، حدود ۱۰۰ متر مربع، در شمال شرقی است. گنبد روی بخش جلویی ۱۱٫۷ متر بلندی و ۹٫۵ متر قطر دارد و منارهٔ جنوب شرقی ۳۳٫۷۵ متر است.
این مسجد در طرح عربستان برای بازسازی مساجد تاریخی نیز گنجانده شده است. نمازهای پنجگانه در آن برپا میشود و در سراسر روز به روی زائران باز است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
