مسجد جامع الأشاعر در شهر کهن زبید، در دشت ساحلی تهامه در یمن، قرار دارد و کهنترین مسجد این شهر شمرده میشود. روایت، پیدایش آن را به سال هشتم هجری و به قبیلهٔ اشعری پیوند میدهد که صحابی ابوموسی اشعری از آن برخاست، اما تاریخنگاران بنای کنونی را به یکی از فرمانروایان زیادی در پایان سدهٔ دهم میلادی نسبت میدهند. این مسجد سدهها یکی از مراکز دانش اسلامی در زبید بود؛ شهری که امروز در فهرست میراث جهانی یونسکو جای دارد.
UNESCOمیراث جهانی: شهر تاریخی زبید (۱۹۹۳)، از ۲۰۰۰ در فهرست میراث در خطر
نخستین مسجد زبید
زبید در تهامه، دشتی در کرانهٔ دریای سرخ در غرب یمن، قرار دارد. به گفتهٔ یونسکو در این شهر حدود ۸۶ مسجد هست – بیشترین تراکم مسجد در یمن – و هستهٔ شهر نخستین مسجد آن، جامع الأشاعر، است. ویکیپدیا نیز آن را کهنترین مسجد زبید میداند.
نام آن از قبیلهٔ اشعری (الأشاعر) گرفته شده که در روستای الحُصَیب، در جای شهر بعدی، میزیستند. این روستا تنها بعدها نام وادی زبید در همان نزدیکی را به خود گرفت.
اشعریان و ابوموسی اشعری
صحابیان ابوموسی اشعری و ابومالک اشعری از قبیلهٔ اشعری بودند. ابوموسی در سالهای نخست اسلام همراه هیئت قبیلهاش نزد پیامبر ﷺ آمد. به روایت، مسجد در سال هشتم هجری بنیاد نهاده شد و بنیانگذاری آن به ابوموسی نسبت داده میشود. یونسکو این روایت را ثبت کرده که این پنجمین مسجد اسلام است، و منابع محلی آن را پس از مسجد جامع صنعا و جامع الجند در نزدیکی تعز، سومین مسجد یمن میخوانند.
تاریخنگاران محتاطترند: منابع در اینکه ابوموسی بهراستی نخستین مسجد را در اینجا ساخته باشد همداستان نیستند، و Archnet آن را به سدهٔ نهم میلادی (سدهٔ سوم هجری)، در روزگار زیادیان، میرساند.
از بزرگواری اشعریان حدیثی سخن میگوید که خود ابوموسی اشعری روایت کرده است. هرگاه توشهشان در جنگ تمام میشد یا خوراک خانوادههایشان در مدینه کم میآمد، هرچه داشتند در یک پارچه گرد میآوردند و بهتساوی میان خود بخش میکردند. پیامبر ﷺ دربارهٔ آنان فرمود:
«…آنها از من هستند و من از آنها هستم.»
عکس: Ljuba brank · CC BY-SA 3.0 · ویکیانبار · Wikimedia Commons
بنا
مسجد مانند دیگر بناهای تهامه از آجر ساخته شده است. به گفتهٔ ویکیپدیا، زمینی مستطیل به ابعاد ۵۰٫۳۵ × ۵۰٫۲۴ متر را در بر میگیرد، حال آنکه منبعی عربی ابعاد درون آن را ۳۵٫۵ × ۲۴٫۵ متر میآورد. در میانه حیاط روباز کوچکی حدود ۱۱ × ۵ متر است که چهار رواق آن را در بر گرفتهاند.
درِ اصلی، نزدیک میانهٔ ضلع جنوبی، از دیوار بیرون زده و طاقی جناغی در قابی کنگرهدار دارد؛ این در به هشتی چهارگوش کوچکی با گنبد باز میشود. شبستان سوی قبله سه دهانه دارد که ردیفهایی از ستون – برخی گرد و برخی شانزدهضلعی – آنها را از هم جدا میکنند و طاقهای جناغی پهنی با تزیینات گچی را نگه میدارند. برخی از تختههای سقف چوبی هنوز آثار رنگ دارند. محراب در میانهٔ دیوار قبله نیست و ویکیپدیا این را نتیجهٔ افزودههای فراوان بعدی میداند.
مناره بر فراز رواق جنوبی برمیخیزد: بدنهای هشتضلعی با تزیین مقرنس بر پایهای چهارگوش، که مانند دیگر منارههای زبید به گنبدی ختم میشود. به گفتهٔ ویکیپدیا، در شبستان کرسی چوبیای برای خواندن حدیث از سال ۹۲۷ نیز نگهداری میشود.
در گذر سدهها
شهر کنونی زبید را حدود سال ۸۲۰ (۲۰۴ ق) محمد بن عبدالله بن زیاد بنیاد نهاد؛ کسی که خلیفهٔ عباسی مأمون او را به یمن فرستاده بود. او دودمان زیادیان را پایه گذاشت که زبید تا سال ۱۰۱۶ پایتختشان ماند، و فرمانروایان زیادی از آغاز حکومتشان به مسجد رسیدگی کردند.
بزرگترین بازسازی به حسین بن سلامه نسبت داده میشود که از ۹۸۳ تا ۱۰۱۲ حکومت کرد: به گفتهٔ تاریخنگار نهی صادق، مسجد کنونی به او نسبت داده میشود، و منابع عربی از نوسازی کامل در ربع نخست سدهٔ پنجم هجری سخن میگویند. مسجد جامع بزرگ زبید نیز به همین فرمانروا نسبت داده میشود.
از سدهٔ سیزدهم تا پانزدهم میلادی زبید پایتخت یمن بود و مسجد در روزگار سلاطین رسولی و طاهری و دیگر فرمانروایان مرمت و گسترش یافت. این مسجد همچنین به دانشگاهی اسلامی بدل شد که دانشجویانی از سراسر یمن و جهان اسلام را به خود میکشید.
- ۶۲۹/۶۳۰ (۸ ق)بنیاد مسجد به روایت
- حدود ۸۲۰ (۲۰۴ ق)محمد بن زیاد شهر کنونی زبید را بنیاد مینهد
- سدهٔ ۹تاریخ مسجد به گفتهٔ Archnet
- ۹۲۷کرسی چوبی خواندن حدیث (به گفتهٔ ویکیپدیا)
- ۹۸۳–۱۰۱۲حسین بن سلامه: بنای کنونی
- سدههای ۱۳–۱۵زبید پایتخت یمن؛ مرمتها در روزگار رسولیان و طاهریان
- ۱۹۹۳زبید در فهرست میراث جهانی یونسکو
- ۲۰۰۰زبید در فهرست میراث جهانی در خطر
مسجد امروز
مسجد هنوز دایر است و نزد یمنیان نشانهای با جایگاه دینی و تاریخی ویژه به شمار میرود. چند بنای جانبی به آن پیوستهاند: مدرسهٔ الأشاعر در سوی غربی، دو کتابخانه با نسخههای خطی کمیاب و نمازخانهای برای زنان.
شهر تاریخی زبید در ۱۹۹۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد و در ۲۰۰۰، به درخواست دولت یمن، به سبب نگهداری نامناسب در فهرست میراث جهانی در خطر قرار گرفت. یونسکو هشدار میدهد که ساختوسازهای تازه سیما و یکپارچگی شهر کهن را تهدید میکند؛ شهری که بقایای دانشگاهش هنوز دیدنی است.
نوشتهٔ تحریریهٔ Prayer Time بر پایهٔ منابع یادشده.
