هیچ مردی، دیگری را به فسق متهم نمی‌کند، و به او نسبت کفر نمی‌دهد، مگر آنکه اگر آن شخص چنان نباشد، آن [اتهام] به خود او بازمی‌گردد

شرح

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم هشدار داده‌اند که هر کس به دیگری بگوید: «تو فاسق هستی» یا «تو کافر هستی»، اگر آن شخص آن‌گونه که گفته شده نباشد، خودِ گوینده سزاوار آن صفت مذکور خواهد بود و سخنش به خودش بازمی‌گردد. و اما اگر آن شخص همان‌گونه باشد که گفته شده، چیزی به گوینده بازنمی‌گردد؛ زیرا در آنچه گفته، راستگو بوده است.

نکته‌های حدیث

• تحریم متهم کردن مردم به کفر یا فسق، بدون مجوّز شرعی.
• وجوب تحقیق و اطمینان‌یافتن، هنگام صادر کردن حکم دربارهٔ مردم.
• ابن دقیق العید گفته است: این تهدیدی بزرگ برای کسی است که مسلمانی را تکفیر کند در حالی که آن شخص چنان نباشد، و این ورطه [و مهلکهٔ] بزرگی است.
• ابن حجر عسقلانی گفته است: اما اینکه آن شخص [متهم]، با آن اتهام، فاسق یا کافر نمی‌شود، مستلزم این نیست که گوینده در حالتی که به او می‌گوید: «تو فاسق هستی»، گناهکار نباشد. بلکه در این حالت، تفصیل وجود دارد: اگر قصدش نصیحت خود او یا نصیحت دیگران از طریق بیان حالش باشد، جایز است. و اگر قصدش سرزنش کردن، مشهور ساختن او به آن گناه (رسواسازی) و آزار دادن محض باشد، جایز نیست؛ زیرا او مأمور است که [عیب] او را بپوشاند، او را تعلیم دهد و به نیکویی موعظه کند. پس تا زمانی که می‌تواند این کار را با نرمی انجام دهد، جایز نیست که با تندی و خشونت آن را انجام دهد؛ زیرا این کار ممکن است سببی برای تحریک او و پافشاری بر آن عمل شود، همان‌طور که در طبع بسیاری از مردم، حالت مناعت (و سرسختی در برابر تحقیر) وجود دارد. به‌ویژه اگر آنکه امر [به معروف] می‌کند، از نظر جایگاه پایین‌تر از کسی باشد که به او امر می‌شود.