همانا آیه‌ای بر من نازل شده است که نزد من از تمام دنیا محبوب‌تر است

شرح

انس بن مالک رضی‌الله‌عنه خبر داده است که هنگامی که این سخن خداوند متعال بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم نازل شد: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا (١) لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢) وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا (٣) هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٤) لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم (۱) تا الله گناهان گذشته و آیندهٔ تو را بیامرزد و نعمتش را بر تو تمام کند و تو را به راهی راست هدایت نماید (۲) و الله تو را با نصرتی شکست‌ناپذیر یاری کند (۳) اوست آنکه آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند، و لشکریان آسمان‌ها و زمین از آنِ الله است و الله همواره دانای حکیم است (۴) تا مردان و زنان مؤمن را به باغ‌هایی که از زیر [درختان] آن نهرها جاری است، وارد کند در‌حالی‌که در آن جاودانند و گناهانشان را از آنان بپوشاند، و این نزد الله رستگاریِ بزرگی است) [فتح: ۱-۵]، این در زمان بازگشت ایشان از حدیبیه بود و صحابه آمیخته با حزن و اندوه بودند و به دلیل صلحی که واقع شد و گمانشان این بود که به نفع مسلمانان نیست، میان آنان و ادای عمره مانع ایجاد شده بود، و آنان قربانی را در حدیبیه ذبح کرده بودند. پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: همانا آیه‌ای بر من نازل شده است که نزد من از تمام دنیا محبوب‌تر است. سپس آن را خواندند.

نکته‌های حدیث

• این آیات، بزرگیِ نعمتی را که خداوند سبحان با فتح عظیم در صلح حدیبیه به پیامبرش محمد صلی‌الله‌علیه‌وسلم ارزانی داشت، بیان می‌کند؛ آنجا که به او فرمود: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم).
• این آیات، منتی را که خداوند متعال بر صحابه رضی الله عنهم نهاد، آنگاه که در برابر امر او خضوع و فرمانبرداری کردند، بیان می‌کند؛ آنجا که برایشان این سخن خود را نازل کرد: {لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} (تا مردان و زنان مؤمن را به باغ‌هایی که از زیر [درختان] آن نهرها جاری است، وارد کند) تا پایان آیه.
• این آیات، فضل خداوند بر پیامبرش و بر مؤمنان را با وعدهٔ فتح و پیروزی بیان می‌کند.
• سعدی در تفسیر خود دربارهٔ این آیه می‌گوید: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم) [فتح: ۱]. این فتحِ بزرگ، در واقع همان «صلح حدیبیه» است که پس از ممانعت مشرکان از ورود پیامبر و یارانشان برای عمره، منعقد شد. بر اساس این صلح، جنگ به مدت ده سال متوقف شد، مسلمانان پذیرفتند که سال آینده برای عمره بازگردند و قبایل در انتخاب هم‌پیمان میان قریش و مسلمانان آزاد شدند. نتیجهٔ این پیمان، برقراری امنیت بود که دامنهٔ دعوت به اسلام را گسترش داد و تحقیق دربارهٔ حقیقتِ آن را برای جویندگان ممکن ساخت. به همین سبب، مردم گروه گروه به دین خدا وارد شدند و خداوند این صلح را «فتح مبین» (پیروزی آشکار) نامید، چرا که هدف اصلی از فتوحات، یعنی عزت بخشیدن به دین خدا و پیروزی مسلمانان، با همین صلح محقق گشت.