از گمان برحذر باشید، زیرا گمان دروغ‌ترین سخن است

شرح

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از برخی اموری که به جدایی و دشمنی بین مسلمانان می‌انجامد نهی می‌کند و نسبت به آن هشدار می‌دهد. از جمله:

«گمان» و آن تهمتی است که بدون دلیل در دل می‌افتد؛ و رسول خدا بیان داشته‌اند که گمان از دروغ‌ترین سخنان است.

و از «تَحَسُّس» یعنی جستجوی پوشیده‌ها و اسرار و معایب مردم با چشم و گوش.

و از «تَجَسُّس» یعنی جستجوی امور پوشیده؛ این کلمه بیشتر دربارهٔ جستجویی که به هدف بد باشد به کار می‌رود.

و از «حسد» یعنی بد دانستن برخورداری دیگران از نعمت.

و از «تَدابُر» (پشت کردن به یکدیگر) به این صورت که از هم روی‌گردانند و به هم سلام نکنند و به دیدار برادر مسلمانش نرود.

و از «تباغُض» (کینه ورزیدن به هم) یعنی کراهت و نفرت از هم، مانند آزار رساندن به دیگران و رو ترش کردن و بد رفتاری با هم.

سپس رسول خدا سخنی جامع و مختصر و مفید می‌فرماید که به وسیله‌ی آن، رابطهٔ مسلمانان با یکدیگر اصلاح می‌شود: «بندگان الله، برادران یکدیگر باشید». برادری، رابطه‌ای است که با وجود آن روابط میان مردم پیوسته می‌ماند و محبت و الفت میان آنها بیشتر می‌شود.

نکته‌های حدیث

• گمان بد بردن به کسی که نشانه‌های بد از او آشکار شده، ایرادی ندارد و باید مؤمن باهوش و نکته‌سنج باشد و فریب بدکاران و فاسقان را نخورد.
• منظور، پرهیز از اتهامی است که در دل جا می‌گیرد و بر آن پافشاری شود. اما آنچه لحظه‌ای به دل می‌افتد اما در آن استقرار نیافته و جا خشک نمی‌کند [و تبدیل به ظن دائمی نمی‌شود] در تکلیف داخل نیست.
• تحریم اسباب نفرت و جدایی میان افراد در جامعهٔ اسلامی، از جمله تجسس و حسادت و مانند آنها.
• توصیه به رفتار و تعاملی با مسلمان در نصیحت و محبت که انسان با برادرش دارد.