درآمدی بر علم حدیث

حدیث چیست و چگونه حفظ شد

حدیث روایتی است از آنچه پیامبر ﷺ گفت، انجام داد یا با سکوت خود تأیید کرد. در اینجا به‌اختصار توضیح می‌دهیم احادیث چگونه نقل و نوشته شدند، علما صحت آن‌ها را چگونه می‌سنجند و مشهورترین کتاب‌های حدیث کدام‌اند.

حدیث چیست

واژهٔ عربی حدیث به معنای سخن یا خبر است. در اصطلاح دینی، حدیث روایت گفتار، کردار، تقریر (تأیید خاموش) و صفات پیامبر ﷺ است. سنت، راه و روش پیامبر ﷺ است که از این روایات می‌شناسیم؛ از این رو این دو واژه اغلب به یک معنا به کار می‌روند.

حدیث در کنار قرآن، منبع اصلی آموزه‌های اسلامی است. قرآن می‌گوید پیامبر ﷺ فرستاده شد تا آنچه را بر مردم نازل شده برایشان روشن کند (نحل: 44) و به اطاعت از او فرمان می‌دهد (نساء: 59 و 80؛ حشر: 7). احادیث قرآن را تبیین می‌کنند و نشان می‌دهند چگونه به آن عمل شود: چگونه نماز بخوانیم، روزه بگیریم، زکات بدهیم و حج بگزاریم.

حدیث قدسی

سخنی که پیامبر ﷺ از خداوند متعال نقل می‌کند ولی جزو قرآن نیست. معنای آن از خداوند متعال و لفظش از پیامبر ﷺ است.

اثر

روایت گفتار و کردار صحابه و تابعین. حدیث پیامبر ﷺ نیست، اما به فهم درست حدیث و قرآن کمک می‌کند.

سنت

راه و روش پیامبر ﷺ، آن‌گونه که از احادیث می‌شناسیم. در فقه، سنت به کاری نیز گفته می‌شود که مستحب است ولی واجب نیست.

سند و متن: دو بخش هر حدیث

هر حدیث دو بخش دارد. سند (اسناد) زنجیرهٔ راویان است: چه کسی از چه کسی شنید، تا پیامبر ﷺ. متن، خودِ سخن است؛ آنچه گفته یا انجام شده. علما هر دو را بررسی کرده‌اند: آیا سند پیوسته و قابل اعتماد است و آیا متن با آنچه به‌یقین معلوم است سازگار است.

نمونه: نخستین حدیث صحیح بخاری

سند — زنجیرهٔ راویان

متن — سخن حدیث

«اعمال تنها به نیت‌هاست، و برای هر کس همان است که نیت کرده…»بخاری 1؛ مسلم 1907

احادیث چگونه حفظ و گردآوری شدند

احادیث یک‌باره گردآوری نشدند. نسل به نسل با حفظ و نوشتن منتقل شدند و در سه قرن نخست پس از هجرت به‌طور منظم گردآوری شدند.

  1. دوران پیامبر ﷺ

    صحابه گفتار و کردار پیامبر ﷺ را به خاطر می‌سپارند و به یکدیگر منتقل می‌کنند. برخی آن‌ها را می‌نویسند؛ ابوهریره رضی الله عنه می‌گوید عبدالله بن عمرو بن عاص رضی الله عنهما حدیث می‌نوشت (بخاری 113). مجموعهٔ او به الصحیفة الصادقة شهرت دارد.

  2. صحابه و تابعین

    پس از وفات پیامبر ﷺ، صحابه احادیث را به سراسر جهان اسلام بردند. تابعین از شهری به شهر دیگر سفر می‌کردند تا حدیث را از کسی بشنوند که آن را حفظ کرده بود. از آن پس همیشه سند پرسیده می‌شود.

  3. حدود سال 100 ق

    خلیفه عمر بن عبدالعزیز (درگذشت 101 ق) به ابوبکر بن حزم نوشت که احادیث رسول خدا ﷺ را بجوید و بنویسد، چون می‌ترسید علم با رفتن علما از میان برود (بخاری این را در کتاب العلم آورده است). در این کار به‌ویژه ابن شهاب زهری (درگذشت 124 ق) برجسته است.

  4. قرن دوم هجری

    نخستین آثار مرتب بر اساس ابواب پدید می‌آیند. مشهورترین اثر بازمانده از این دوره، موطأ امام مالک (درگذشت 179 ق) است.

  5. قرن سوم هجری

    دوران طلایی کتاب‌های حدیث: مسند امام احمد، صحیح بخاری و مسلم، و سنن ابوداود، ترمذی، نسائی و ابن ماجه. هر مؤلف روایات را با شرایطی سخت برمی‌گزیند.

علم رجال

برای اینکه بتوان سند را سنجید، دانشی جداگانه دربارهٔ راویان پدید آمد (علم رجال، جرح و تعدیل). برای هر راوی ثبت می‌شود که کی می‌زیست، از چه کسانی آموخت، چقدر قابل اعتماد بود و حافظه‌اش تا چه حد دقیق بود. از اینجا فرهنگ‌های بزرگ زندگی‌نامه‌ای با ده‌ها هزار نام پدید آمد.

درجات حدیث

احادیث بر اساس استواری سند و متن به چند درجه تقسیم می‌شوند. کنار هر حدیث در این سایت درجهٔ آن نوشته شده است.

صحیح

حدیثی که پنج شرط دارد: سند پیوسته است، هر راوی عادل (در دین قابل اعتماد) است، هر راوی ضابط (در حفظ یا نوشتن دقیق) است، با روایت راویان موثق‌تر مخالف نیست (شاذ نیست) و عیب پنهانی (علت) ندارد. به آن استناد می‌شود.

حسن

همان شرایط را دارد، اما ضبط یکی از راویان اندکی ضعیف‌تر است. حدیث حسن نیز مورد استناد است.

ضعیف

یکی از شرایط را ندارد، مثلاً سند منقطع است یا راوی‌ای ضعیف است. در احکام به آن استناد نمی‌شود؛ دربارهٔ ذکر آن برای تشویق به کارهای نیک، علما دیدگاه‌ها و شرایط مختلفی دارند.

موضوع

دروغی که به پیامبر ﷺ نسبت داده شده است. روایت آن جایز نیست، مگر برای هشدار دادن به ساختگی بودنش. پیامبر ﷺ هشدار داده است: «هر کس عمداً بر من دروغ ببندد، جایگاه خود را در آتش آماده کند.» (بخاری 110؛ مسلم 3)

متواتر و آحاد

متواتر

حدیثی که در هر نسل آن‌قدر افراد روایتش کنند که توافقشان بر دروغ ناممکن باشد. علم یقینی می‌دهد.

آحاد

هر حدیثی که به این تعداد راوی نرسد. بیشتر احادیث از این نوع‌اند؛ اگر صحیح باشد، پذیرفته می‌شود و به آن عمل می‌شود.

مشهورترین کتاب‌های حدیث

کتب ستّه (شش کتاب) پایهٔ ادبیات حدیث شمرده می‌شوند. در کنار آن‌ها موطأ امام مالک و مسند امام احمد نیز برجسته‌اند.

صحیح بخاری

صحيح البخاري

محمد بن اسماعیل بخاری · درگذشت 256 ق

صحیح‌ترین کتاب پس از قرآن شمرده می‌شود. بخاری تنها احادیثی را در آن آورد که شرایط بسیار سخت او را داشتند.

احادیث این کتاب (1,186)

صحیح مسلم

صحيح مسلم

مسلم بن حجاج · درگذشت 261 ق

از نظر صحت در جایگاه دوم است. به ترتیب منظمش شهرت دارد: همهٔ طریق‌های یک حدیث در یک جا آمده‌اند.

احادیث این کتاب (1,412)

سنن ابوداود

سنن أبي داود

ابوداود سجستانی · درگذشت 275 ق

مجموعهٔ احادیث احکام، از طهارت و نماز تا تجارت. ابوداود به ضعف برخی روایات نیز اشاره می‌کند.

احادیث این کتاب (336)

سنن ترمذی

سنن الترمذي

محمد بن عیسی ترمذی · درگذشت 279 ق

با نام الجامع نیز شناخته می‌شود. ترمذی در بیشتر احادیث درجهٔ آن‌ها و دیدگاه فقها را می‌آورد و از این رو برای آموختن بسیار سودمند است.

احادیث این کتاب (315)

سنن نسائی

سنن النسائي

احمد بن شعیب نسائی · درگذشت 303 ق

به سخت‌گیری در گزینش راویان شهرت دارد. برخی علما آن را از نظر صحت بلافاصله پس از صحیحین می‌آورند.

احادیث این کتاب (157)

سنن ابن ماجه

سنن ابن ماجه

محمد بن یزید ابن ماجه · درگذشت 273 ق

بیشتر به عنوان ششمین کتاب از کتب ستّه شمرده می‌شود (برخی علما موطأ را به جای آن می‌گذارند). احادیثی دارد که در دیگر کتاب‌ها نیست، از جمله احادیث ضعیف.

احادیث این کتاب (218)

موطأ

الموطأ

مالک بن انس · درگذشت 179 ق

از کهن‌ترین مجموعه‌های بازمانده که در مدینه تألیف شد. افزون بر احادیث، آثار صحابه و عمل اهل مدینه را نیز دربر دارد.

احادیث این کتاب (17)

مسند

المسند

احمد بن حنبل · درگذشت 241 ق

از بزرگ‌ترین مجموعه‌ها، با حدود 28 هزار روایت (با احتساب تکرار). احادیث بر اساس صحابیانی که آن‌ها را روایت کرده‌اند مرتب شده‌اند.

احادیث این کتاب (395)

هرگاه حدیثی را هم بخاری و هم مسلم روایت کرده باشند، آن را متفق علیه می‌گویند. این بالاترین درجهٔ صحت است.

احادیث این سایت

احادیث را از دانشنامهٔ احادیث نبوی ترجمه‌شده (HadeethEnc.com) نمایش می‌دهیم. این دانشنامه احادیث صحیح و حسن را برمی‌گزیند و برای هر یک ترجمه، شرح، فواید، درجه و منبع می‌آورد و همه به بازبینی علما و مترجمان رسیده است. متن‌ها را بدون تغییر نقل می‌کنیم.

مرور احادیث بر اساس موضوع

پرسش‌های متداول

تفاوت حدیث و سنت چیست؟

حدیث روایتی است از آنچه پیامبر ﷺ گفت، انجام داد یا تأیید کرد. سنت راه و روش پیامبر ﷺ است که از این روایات می‌شناسیم. در گفتار روزمره این دو واژه اغلب به یک معنا به کار می‌روند.

حدیث صحیح یعنی چه؟

حدیث صحیح حدیثی است که سندش پیوسته است، همهٔ راویانش عادل و ضابط‌اند، با روایت راویان موثق‌تر مخالف نیست و عیب پنهانی ندارد.

آیا می‌توان به حدیث ضعیف عمل کرد؟

حدیث ضعیف در احکام دلیل نیست. دربارهٔ ذکر آن برای تشویق به کارهای نیک، علما دیدگاه‌های مختلفی دارند و شرایطی می‌گذارند؛ مثلاً اینکه ضعفش شدید نباشد و اعتقاد نشود که پیامبر ﷺ قطعاً آن را فرموده است.

صحیح‌ترین کتاب حدیث کدام است؟

بیشتر علما صحیح بخاری را صحیح‌ترین می‌دانند و پس از آن صحیح مسلم را. حدیثی که هر دو روایت کرده‌اند (متفق علیه) بالاترین درجه را دارد.

حدیث قدسی چیست؟

حدیث قدسی سخنی است که پیامبر ﷺ از خداوند متعال نقل می‌کند ولی جزو قرآن نیست. در نماز مانند قرآن تلاوت نمی‌شود و صحت آن مانند دیگر احادیث سنجیده می‌شود.

احادیث کی نوشته شدند؟

برخی صحابه در زمان حیات پیامبر ﷺ حدیث می‌نوشتند. گردآوری رسمی حدود سال 100 هجری به فرمان خلیفه عمر بن عبدالعزیز آغاز شد و مشهورترین کتاب‌ها در قرن سوم هجری تألیف شدند.